THUISVOELEN IN EEN ONRUSTIGE WERELD VRAAGT OM TEDERHEID

Thuiskomend de deur dicht trekken, voelt steeds vaker als meer dan het huis afsluiten. Het is ook even de ogen sluiten voor de wereld buiten. Niet meteen de nieuwsrubriek openen met een blik op de wereld, geconfronteerd worden met machtspolitiek en het afbrokkelen van de internationale rechtsorde en mensenrechten. De opeenvolging van geopolitieke schokken van polarisatie, chaos en conflict knaagt aan het vertrouwen in de redelijke mens. Voor autocraten is deze wereld overzichtelijk: een wedstrijd tussen winnaars en verliezers, eigenbelang boven alles, macht openlijk tonen en tegenstanders monddood maken. Met beloften van economisch herstel kregen zij vaak via democratische verkiezingen de ruimte om een ideologische weg in te slaan die vooral drijft op angst. Steeds meer mensen sluiten zich af voor het nieuws, en trekken zich terug achter hun voordeur.

Naast het harde wereldnieuws zie ik op persoonlijk niveau een tegenbeweging groeien met aandacht voor het belang van gedeelde waarden, voor nieuwe vormen van gemeenschap en zingeving. Er komt ruimte voor aandacht, zorg en wat je tederheid zou kunnen noemen. Het besef dat we anderen nodig hebben om betekenis te ervaren.
Dat raakt ook aan onderwijs en opvoeding. Feiten blijven belangrijk, maar ze zijn niet genoeg. We moeten ook luisteren, ons verplaatsen in de ander, openstaan voor andere perspectieven. Daarvoor hebben we verhalen nodig die verbinden.Traditionele historische verhalen creëerden kunstmatige tegenstellingen tussen ‘beschavingen’, trokken een grens tussen ‘ons’ en de ‘barbaren’ en voedden daarmee een hardnekkig wij-zij denken. Moderne versies, zoals in Het Westen van Josephine Quinn, geven een ander duiding, beschrijven dat mensen al duizenden jaren met elkaar verbonden zijn. Onze voorouders dreven handel over continenten heen, wisselden ideeën uit, beïnvloedden elkaar. Samengroeien is geen zwakte, het is juist onze kracht.

In de film Sentimental Value van Joachim Trier speelt het huis uit onze jeugd een hoofdrol. Niet als decor, maar als drager van herinneringen. Thuis is de plek waar verleden, heden en toekomst in elkaar grijpen. “Het huis waarin we zijn opgegroeid staat in ons gegrift,” schreef filosoof Gaston Bachelard. Tegelijk laat de film zien hoe moeilijk het is om in dat huis op latere leeftijd werkelijke gevoelens, zoals tederheid te delen. Zelfs binnen families schieten daarvoor woorden tekort. Tijdens ons leven buitenshuis zijn we een andere taal gaan gebruiken, waardoor we met onze goede bedoelingen de ander soms niet bereiken. Ondanks deze complexiteit moeten we tederheid niet reserveren voor de privé sfeer. We moeten haar bewust naar buiten dragen. Alleen zo kunnen we weer bouwen aan een samenleving waarin we ons thuis voelen. Een wereld waarin we de deur bij thuiskomst niet dichttrekken, maar gerust een stukje open laten staan.

IS DEMOCRATIE EEN SPEL?

Wie het politieke toneel volgt, zou het bijna denken: democratie als een spel. Met spelers die afhaken, spelregels die niemand meer leest en scheidsrechters die het zelf soms ook niet meer precies weten. Jaarlijks wordt, afwisselend in Gent en Breda, de erfenis van de Pacificatie van Gent levend gehouden. Toen, bijna 450 jaar geleden, leerden de Lage Landen wat samenwerken betekende – niet uit liefde, maar uit noodzaak. In dezelfde zaal waar dat ooit begon, sprak historicus Philipp Blom over de noodzaak van een nieuwe pacificatie, dit keer voor Europa. Hij schetste de democratie als een spel. Een prachtig beeld, mits de spelers zin hebben om mee te doen. Want een spel zonder deelnemers verliest zijn betekenis. Mensen spelen pas mee als ze hun eigen belang herkennen in het doel van het spel – als het iets voor hen oplevert. Volgens Blom haken grote groepen in de westerse wereld af omdat ze dat gevoel kwijt zijn. De democratie lijkt niet langer hún doelen na te streven. De waarden van onze tijd, zei hij, worden nog steeds bepaald door de generatie van ’68 – de intellectuelen die destijds de straat op gingen en daarna, eenmaal aan de macht, hun normen en waarden oplegden aan andere groepen. Niet iedereen herkende zich daarin. Als democratie inderdaad een spel is, zouden we misschien eens bij de game-industrie te rade moeten gaan. Daar weten ze hoe je mensen betrokken houdt: met beloningssystemen, levels en verrassende wendingen. 
    Wat in 1576 gold voor de Nederlanden, geldt nu voor Europa. In een wereld van grootmachten zijn afzonderlijke landen te klein om gewicht in de schaal te leggen. Samenwerking ligt voor de hand, al is het spelbord complexer geworden. Die Europese verbondenheid geldt ook voor instellingen rond kerkelijk en cultureel erfgoed – de reden dat ik onlangs een bezoek bracht aan het Brusselse kantoor van de Europese erfgoedvereniging. Op loopafstand van het levendige, bonte station Brussel-Centraal stap je een andere wereld binnen: de Europese wijk. Daar mengen de talen zich vloeiend, maar de sociale diversiteit minder. In de koffiebars zitten jonge expats – een mengeling van millennials en Gen Z’ers – die met zelfvertrouwen de toekomst bespreken. De democratie in pak, zogezegd. Laten we hopen dat andere generaties niet afhaken bij dit Europese spel.

   Tijdens de verkiezingen zat ik achter de tafel van een stembureau. Drukker dan ooit: elke minuut twee kiezers. Aan het eind van de avond lagen er 1700 biljetten te wachten om geteld te worden. Ik stond bij de stapel met de oneven kieslijsten – nummers 5 en 7: D66 en CDA. De D66-stapel groeide keurig één voor één, maar de stemmen-groei bij de CDA-stapel kwam telkens in groepjes van drie. Nooit twee, nooit vier. Individualisme en collectiviteit kregen zo een bijna tastbare vorm, in stapeltjes papier. Juist deze twee middenpartijen zijn nu aan zet, na het advies van verkenner Wouter Koolmees. In zijn rapport klinkt het kathedraal-denken door: bouwen aan iets dat groter is dan jezelf, dat tijd nodig heeft, maar ook vertrouwen. Tijdens zijn toelichting viel ineens dat oude woord: pacificatie.

Een mooi moment. Alsof een begrip uit de 16e eeuw zich even liet zien in het politieke nu. Misschien is dat de ware pacificatie: niet dat iedereen hetzelfde denkt, maar dat we blijven meespelen om het algemeen belang te dienen – ook als de spelregels soms wringen.

DEEL JE EMOTIES ! MAAR WAAR ?

 

'Emoties lopen hoog op’ kopten de media, toen terrasstoelen tijdens rellen door de lucht vlogen. Filosofen vinden zoiets geen incident; het zijn uitingen van een diepere hunkering naar evenwicht tussen ratio en gevoel. De samenleving wordt door hele groepen steeds rationeler, afstandelijker en beklemmender ervaren. In het publieke debat, spelen vooral populisten daar helaas op in, bij hen overheerst vaak emotie boven feiten. Niet zo zeer om het probleem op te lossen, vaker om de democratie te ondermijnen.
In de nieuwe terrasregels van gemeenten zal deze maatschappelijke ontwikkeling niet zijn meegenomen. Vroeger stonden alleen bij mooi weer wat stoelen en tafeltjes schof en scheef buiten, maar speelde het echte caféleven zich binnen af; dicht op elkaar, pratend, lachend, soms letterlijk schouder aan schouder of nog intiemer. Verhuisden je vrienden vanwege de veranderende sfeer uiteindelijk naar een ander stamcafé, dan verhuisde je mee. Zo leerde ik in dat nieuwe stamcafe mijn vrouw kennen.

Terwijl terrassen in de nieuwe regeling het hele jaar open mogen blijven, wordt het binnen stiller en sluiten steeds meer echte stamcafés. Tegelijkertijd leven we ons leven steeds meer buiten, maar niet zo vanzelfsprekend als in Zuid-Europa, waar buiten leven een vanzelfsprekend onderdeel is van het dagelijks leven en consumeren slechts bijzaak. In Nederland blijft de overgang van binnen naar buiten strak gereguleerd met regels. De vaste terras-opstellingen laten net zo weinig ruimte voor spontaniteit als een vaste kring stoelen op een verjaardagsfeestje. Je bent weliswaar zichtbaar tussen het winkelend publiek, het gesprek is luchtig, maar de ontmoetingen oppervlakkig, nieuwe liefdes ontstaan zelden op een terras, hooguit spreek je er af met een date. Voor het uiten van echte emoties blijft het oude stamcafé, de binnenwereld, onovertroffen.

 

Die spanning tussen binnen en buiten zie je ook op de huizenmarkt. Terwijl enerzijds vrijstaande huizen groter en groter worden, is het gemiddelde appartement in twintig jaar bijna 40% geslonken tot 53 vierkante meter. Jongeren accepteren liever een klein appartement dan eindeloos thuis bij hun ouders te blijven. Kleiner wonen is niet alleen een antwoord op de krapte op de woningmarkt. het dwingt ook tot meer vertier buitenshuis.

Voor stelletjes ligt dat anders. In een prille liefde heb je weinig ruimte nodig om gelukkig te zijn; ons bedje van 90 cm als verliefde studenten voelde destijds als luxe. In langdurige relaties groeit vaak de behoefte aan meer persoonlijke ruimte – en dus ook aan meer vierkante meters, vandaar die grotere vrijstaande huizen. Toch vermoed ik dat, als de cultuur verschuift, ook ouderen hun geluk steeds vaker buiten de deur zullen zoeken. Dan kunnen we op minder vierkante meters meer huizen bouwen, maar blijft de vraag hoe we de buitenruimte zodanig inrichten dat verbinden tot zingeving en verbondenheid leidt.

 

Ook in ons hoofd speelt dezelfde spanning van ratio en emotie. Verontrustend is het grote aantal mensen met burn-out en andere mentale klachten. Zij krijgen het advies om hun gevoelens serieus te nemen: angst en verdriet te tonen, te luisteren naar lichaam en emotie. Diverse schrijvers benadrukken dat we elkaar nodig hebben om vragen te stellen over wat er werkelijk toe doet, om gevoelens toe te laten en zo verbonden te raken met onszelf én juist met anderen. Lena Bril (Volkskrant, 24-09-2025) weet uit eigen ervaring dat plekken om schaamteloos emoties te delen steeds schaarser worden. Zij zoekt die openheid in een beetje rondhangen met dierbaren, naar elkaar luisteren. Maar waar doe je dat ?

De buitenwereld schuift richting ratio, efficiëntie en regels, terwijl ons hoofd juist vraagt om voelen, delen en verbondenheid. Waar buiten op het terras de ratio het gesprek voert, woelt binnen in je lijf de emotie die je met een ander wil delen. Misschien is binnen in het café zo gek nog niet om je gevoelens samen te delen, zonder dat de emoties te hoog oplopen.

Boek Mens zijn door verbondenheid te bestellen via een mailtje aan keessol@gmail.com en een betaalverzoek van € 23,50 (inclusief verzendkosten). Je kunt met elke bank in Nederland betalen.

https://www.ing.nl/payreq/m/?trxid=1rK58hvr5jiy11IHi50hgD64K5ai8PdA

RIJKDOM ZONDER PRIJSKAARTJE, HET DOLCE VITA GEVOEL

Voor het eerst in zeven jaar zaten we weer compleet aan tafel: kinderen en tien kleinkinderen, normaal verspreid over beide kanten van de wereldbol. Een ‘Soliday’ in Italië, twintig stoelen, één tafel. Sommigen hadden elkaar nog nooit in levenden lijve gezien, en toch klikte het meteen. Alsof bloedbanden vanzelf een gevoel van verbondenheid scheppen. Het Dolce Vita uit de Bertolli-reclames – dat zonovergoten tafereel vol lachen, eten en wijn – is in het huidige Italië misschien wat zeldzamer geworden, maar aan onze tafel was het springlevend. Niet als decorstuk, maar als gevoel: de luxe van tijd nemen, van samenzijn, van samen leven en beleven.

Filosofen erkennen dat bloedbanden en geboortegrond diepe bronnen zijn van identiteit en verbondenheid. Aristoteles stelde al dat plaats, traditie en gemeenschap elkaar vormen. Toevallig – of misschien niet – belanden we in Italië vaak vlak bij de geboortegrond van grootheden: Andrea Bocelli, Leonardo da Vinci, Mario Draghi. Hun bijdrage aan de Italiaanse rijkdom lag en ligt niet in geld, maar in muziek, ideeën of het redden van een muntunie. Mannen die op hun eigen terrein iets nalieten dat verder reikt dan hun eigen leven. Creaties die generaties overstijgen, altijd verbonden met de plek waar ze thuishoorden. Authentiek, zonder anderen uit te sluiten.

De kern van Dolce Vita is het genieten van het moment zonder je al te druk te maken over morgen. Het zit niet in wijn, zon of marmer, maar in de momenten die je samen beleeft. Zoals een tafel in de avondzon waar kinderen, dit keer zwijgend, genieten van ijsjes die allemaal verschillend van smaak zijn. Dat moment is morgen weg, maar de herinnering blijft. Of wanneer de lokale politieagenten ons grote gezin vrolijk toewuiven. Misschien herkenden ze in ons een vleugje nostalgie, iets uit hun eigen jeugd. Of misschien dachten ze gewoon: daar gaat een rijk gezin – rijk aan iets wat je nooit kunt kopen, en dat daarom des te kostbaarder is.

*) Uit privacyoverwegingen is een familiefoto met AI omgezet in een schilderij in de stijl van Leonardo da Vinci

MENS ZIJN DOOR VERBONDENHEID

Dinsdag 27 mei 2025 is het boek Mens zijn door verbondenheid van Kees Sol gepresenteerd in de Grote Kerk Breda. Een inspirerende bijeenkomst waarin de thema's uit het boek, verbondenheid en kathedraal-denken, centraal stonden. Ad van Drunen: "Het boek is een aanrader voor iedereen die gelooft in samenwerking, reflectie en het bouwen aan de toekomst! "

Voor slechts € 23,50 kom je in het bezit van dit overzichtelijk, thematisch ingedeelde boek. Te bestellen via een mailtje aan keessol@gmail.com.

 

NOOIT TE OUD VOOR VERNIEUWING

Vernieuwing kent geen leeftijd. De reactie van onze kleinkinderen op hun cadeautjes blijft keer op keer verrassend. Juist de meest onverwachte cadeaus zijn ‘vet’. Dit keer was het een groen pistool dat tientallen bellen gevuld met rook tegelijk uitblies. Eén voor één knapten ze kapot, waarna alleen een rookpluim overbleef. Die verwondering en verrassing – op een ander niveau moeten de Oekraïners ook gevoeld hebben toen de laadkleppen van een containertruck opengingen en een zwerm drones opsteeg. Ook daar bleven enkel rookpluimen achter- dit keer op Russische militaire vliegvelden. Zelfs doorgewinterde defensiespecialisten waren onder de indruk van deze innovatieve defensietool.

     Innoveren vraagt meer dan imiteren. Een jaloerse Trump wilde met een militaire parade macht en vernieuwing uitstralen, net zoals Fransen dat jaarlijks doen. Hoewel de stad Washington deels naar Parijs’ voorbeeld is ontworpen, blijft het lastig om dezelfde grandeur te evenaren. De straten van de Amerikaanse hoofdstad zijn nu eenmaal te smal en te kort om ook maar in de buurt te komen van de imposante Avenue des Champs-Élysées. Het liefst zou Trump van het Witte Huis een soort Versailles maken. Maar hij is geen Lodewijk XIV, al deelt hij diens bestuursstijl en strategie: gericht op dominantie, centralisatie en nationale belangen. De rest van Europa wist in het verleden de expansiedrift van Lodewijk XIV te beteugelen via coalities, economische druk en diplomatie. Diezelfde aanpak van Europa kan ook vandaag nodig zijn om Trump te beteugelen. De EU bouwt voort op de historisch ontwikkelde strategie: samenwerking en machtsevenwicht als basis voor stabiliteit en vrijheid in een onrustige wereld. Authentieke vernieuwing vraagt een op historie gebaseerde visie, geen bravoure of imitatie.

     Innovatie hoeft niet altijd uit iets nieuws te bestaan, soms lukt het met iets ouds. Meer dan een eeuw geleden verdween tijdens een restauratie een mummiekat uit de Grote Kerk van Breda, pas in 2020 dook hij weer op. Zes eeuwen geleden is hij als bouwoffer in de muur gemetseld. Dankzij moderne wetenschappelijke technieken werd de ouderdom vastgesteld, en via eigentijdse educatieve en communicatieve middelen werden kinderen erbij betrokken. Het resultaat: een krachtig, nieuwswaardig verhaal dat door de landelijk media, zoals het Achtuurjournaal, breed werd opgepikt. Vernieuwing zit niet alleen in het nieuwe- het zit ook in de manier waarop je iets presenteert. Je bent nooit te oud om vernieuwend te zijn.

WAAR VAKMANSCHAP EN WAARDEN ELKAAR RAKEN

 

+++++++++++++

LET OP :

Boekpresentatie: dinsdag 27 mei a.s. in Grote Kerk Breda

voorinschrijving, Mens zijn in Verbondenheid, € 19,50

+++++++++++++

Tijdens ons verblijf in het prachtige Lissabon zitten we vlak aan de snelstromende Taag. In het naastgelegen Pantheon ligt voetbalicoon Eusebio in een pontificale tombe, in stilte opgebaard. Even verderop op een druk pleintje, staat een olijfboom waaronder de as is uitgestrooid van Nobelprijswinnaar José Saramago, pal tegenover het museum gewijd aan zijn leven. Twee iconen, twee manieren om met herinnering en betekenis om te gaan, zwijgend of onder een immer bewegende boom. In één van mijn meest favoriete boeken, Stad der blinden, beschrijft Saramago de menselijke moraal als een dun laagje beschaving dat snel afbrokkelt, heel fragiel en kwetsbaar. In extreme situaties zorgen agressieve onderdrukkers ervoor dat gewone mensen veranderen in roofdieren. Ook in de huidige wereldorde zien we hoe leiders als Poetin en Trump ethische structuren afbreken, de ethiek wordt overschaduwd door de schaduw van de macht. Diezelfde dag melden digitale media witte rook bij het conclaaf. De wereldwijde belangstelling voor de presentatie van paus Leo XIV is opvallend, zijn moreel gezag lijkt boven de macht te staan. Zijn innerlijke overtuiging lijkt ook niet-gelovigen in deze donkere tijden enig houvast te bieden: de hoop dat een innerlijk moreel kompas belangrijker is dan materieel gewin.
     Al wandelend naar ons hotel door de smalle straatjes van Alfama, de oudste wijk, zie je vaklieden in kleine gespecialiseerde zaakjes, van bakkers tot kappers. Vakwinkels die helaas uit onze binnensteden zijn verdwenen. Voor Richard Sennett (The Craftsman, 2008), gaat vakmanschap verder dan techniek, goed werk is niet alleen technisch, maar ook ethisch. In het meester-gezel systeem wordt het morele kompas van de beroepsgroep doorgegeven, leert de gezel méér dan de overdracht van kennis. De loyaliteit van de vakman is vaak sterker met het ambacht en de beroepsgroep dan met een individuele werkgever of machthebber. Zo lopend door de smalle straatjes kun je hier ook die cultuur wat snuiven, de wil van de echte professional om het goede te doen in dienst van het vak en de samenleving.

     Zijn professionals loyaal aan hun vak, de opleiding, hun eigen morele overtuiging of naar hun leidinggevenden of politieke top?  De vraag kwam op bij de reactie van ambtenaren op het Gaza beleid van het huidige kabinet en die van Harvard wetenschappers op de destructieve acties van Trump. Vertrouwen we op ons geloof, vakopleiding, instituties of de politieke macht?  Ware professionaliteit en vakmanschap vraagt een morele houding die verder gaat dan gehoorzaamheid aan macht, aldus Aristoteles; het goede doen, soms tegen de stroom in. Ons individuele morele kompas biedt ons de kans te kiezen uit twee mogelijkheden: blijven zwijgen of in beweging komen, zelfs tegen de stroom in.

Verborgen liefdes en angsten delen

Net als in 2020 (de start van de coronacrisis) en in 2022 (de inval van Moskou in Oekraïne) ging de start van carnaval gelijk op met de start van een nieuwe wereldcrisis. Trump en Zelensky hadden een felle woordenwisseling in het Witte Huis. Juist op die avond zong ik samen met een vriend in een bomvol café, begeleid door een carnavalsband, een oud Beatles nummer. We all live in a yellow submarine, waarin we op een vreugdevolle plek ontsnappen aan de harde realiteit, paste toevallig uitstekend bij de nieuwe geopolitieke situatie. Na de eerste tonen verdwenen mijn angstige gevoelens over de belachelijke opstelling van Trump en gingen we samen los. Volgens filosofen hebben mensen juist tijdens een crisis een diepgewortelde behoefte aan rituelen, vieringen en collectieve uitingen van vreugde. Een feest als uitlaatklep om hoop op verbondenheid te behouden, te laten zien dat leven ook luchtigheid en vreugde mag kennen. 

 

Tijdens deze carnaval kwam daar nog een triest bericht bovenop, het overlijden van Dieuwertje Blok. In de 70’er jaren was ik net als veel andere mannen verliefd op Linda Ronstadt én op Dieuwertje. Als ik Dieuwertje zag, zag ik Linda en andersom. Linda, Amerikaanse, had een prachtige, vriendelijke, innemende, warme, toegankelijke Europese uitstraling. De foto op haar LP-hoes was onweerstaanbaar. Ik zag veel overeenkomsten tussen haar en Dieuwertje. Van jaloezie was zeker sprake toen ik op een Franse camping een man uit Noord-Holland tegenkwam die een tijdje verkering met Dieuwertje had gehad! Zelf ben ik nooit verder gekomen dan een keertje op gepaste afstand met haar samen oplopen op station Rotterdam CS. Heel triest dat ze is overleden en dat de gezellige decembermaand nu wat minder warm aanvoelt door het verlies van mijn liefdevolle presentatrice van het Sinterklaasjournaal. 

 

Iedereen heeft last van angsten, mijn persoonlijke angst zit in het verlies van controle zowel op persoonlijk als maatschappelijk vlak. In mijn werkzame leven als ziekenhuisbestuurder was omgaan met onzekerheden de essentie van leidinggeven. In een tijdperk van digitale en geopolitieke transformatie beïnvloeden persoonlijke en maatschappelijke angsten elkaar. Zeker als ouder ben je angstig of je kinderen en kleinkinderen ondanks hun opvoeding kwetsbaar zijn voor digitale manipulatie met algoritmes, filterbubbels en desinformatie. Het is niet verwonderlijk dat de zeer ingrijpende Netflix-serie Adolescence veel ouders bezighoudt. Ze weten onvoldoende wat de taal is van sociale media en hoe in de serie jongens daardoor vatbaar worden voor online radicalisering, giftige mannelijkheid en vrouwenhaat die zelfs tot destructieve daden leiden. 

De voortdurend veranderende wereldorde, in combinatie met de doelbewuste inzet van chaostheorie door machtsbeluste politici, zorgt bij velen, waaronder mijzelf, voor toenemende onzekerheid. Beide onderwerpen versterken de diepgewortelde angst voor verlies van controle.

Het samen leven in een (gele) duikboot stond bij de Beatles voor saamhorigheid, een oproep tot gemeenschap en verbondenheid. Juist in die verbondenheid kunnen we gezamenlijk weerstand bieden tegen deze bewust gecreëerde angsten met destructieve gevolgen voor degenen die ons dierbaar zijn. 

25 jaar Keescafé. Tot 25-05-2025  kun je tegen overmaking van € 19,50 (excl. eventuele verzendkosten) inschrijven voor Mens zijn door verbondenheid, hard-coverboek ,160 pagina’s dik, daarna € 23,50. 

Tikkie: Voorinschrijving boek 25 jaar Keescafé’s. 

Ik heb een betaalverzoek gemaakt van € 19,50 voor Voorinschrijving boek Kees Sol. Je kunt met elke bank in Nederland betalen. Dank je wel! https://www.ing.nl/payreq/m/?trxid=0ftpt9WqfHgdca7SNqfJJwiuQjj3s6mK

 

Feiten én gevoel, een nieuwe kijk op het weer en de wereld

 

De temperatuur voelt bij ons vaak anders aan dan wat de thermostaat aangeeft. Het KNMI introduceert dit jaar een slimme nieuwe weerindex, die niet alleen de werkelijke temperatuur laat zien, maar ook hoe koud of warm het écht aanvoelt. Deze nieuwe benadering van het weer weerspiegelt een bredere trend: we zien steeds meer in dat onze ervaring van de wereld wordt bepaald door meetbare feiten én persoonlijke beleving. Emoties zijn cruciaal bij het begrijpen van feiten en geven er betekenis aan. Feiten en gevoel zijn dus geen tegenpolen, maar vullen elkaar juist aan, Het is én én, niet of of.  Filosofen zoals Martha Nussbaum gaan nog verder: zij stellen dat in deze combinatie, emoties onthullen wat we écht belangrijk vinden in het leven.

 

In deze tijd gedragen machtige leiders en superrijken zich alsof ze alles mogen bepalen. Populisten zorgen expres voor verdeeldheid door in te spelen op ongefundeerde angsten, waar de feiten minder belangrijk zijn dan wat mensen voelen en waarnemen. Juist daarom zijn tegengeluiden zo belangrijk, zoals die van bisschop Mariann Budde uit Washington. Tijdens een kerkdienst met de nieuwe president en veel van zijn aanhangers, riep zij politici op om kwetsbare groepen, zoals migranten, te beschermen. Ze vroeg aandacht voor menselijk leed en benadrukte het belang van individuele menselijke waardigheid.

Roman Krznaric stelt in zijn boek Geschiedenis voor Morgen dat we in tijden van crisis lessen uit het verleden moeten halen om onze toekomst vorm te geven. De geschiedenis laat zien wat er gebeurt als woorden betekenisloos worden en menselijke waardigheid wordt genegeerd. Thomas Mann schreef in 1936 dat we net als kunstenaars nieuwe dingen moeten creëren met elementen uit het verleden – met respect voor traditie én oog voor de toekomst.
De huidige oppositie lukt het vaak niet om feiten én emoties te verbinden, terwijl daar juist nu behoefte is. Door emoties in combinatie met feiten te gebruiken, kunnen we beter onderscheiden wat goed en slecht is. We wachten op bevlogen politici en visionairs die daarmee laten zien wat écht belangrijk is en waar ze voor willen vechten. 

 

De aantrekkingskracht van warmere landen, zeker in de wintermaanden, blijft onverminderd groot. Wie wil er niet af en toe ontsnappen aan het grijze, koude Nederland? Zelf vind ik emigreren te drastisch, maar warmte, rust en ruimte blijven verleidelijk. Ook na de Brexit trekken Britse gepensioneerden massaal naar de zon in Europa. Lanzarote verwelkomt jaarlijks 5,7 miljoen Britse bezoekers, bijna 40% van alle buitenlandse toeristen. Gelukkig kiezen ze zowat allemaal voor all-inclusive resorts, waardoor de vissersdorpjes hun charme behouden. Op een januarimorgen, toevallig "blue monday", ontbijten we heerlijk buiten op ons terras, terwijl de opkomende zon schittert boven de Atlantische Oceaan. De golven klotsen rustig tegen de kade. Hier voelt zowel de echte als de gevoelstemperatuur precies goed. Het contrast met de kille, natte januarimaand met thuis kan niet groter zijn. Feiten en gevoel zijn hier geen tegenpolen, maar versterken elkaar perfect.

EERST DE WOORDEN, DAN DE MOORDEN

In onze snel veranderende wereld voelen kiezers een groeiende bestaansonzekerheid. Voor velen is het voldoen aan basisbehoeften, zoals zekerheid over een stabiel inkomen, de hoogste prioriteit. Ouders maken zich steeds meer zorgen over de verslechterende toekomst van hun kinderen. Populisten spelen handig in op deze angstgevoelens door immigranten als probleemveroorzakers aan te wijzen. Tijdens de NEXUS-conferentie in Amsterdam benadrukten verschillende vooraanstaande internationale sprekers dat een multilaterale en multiculturele samenleving onvermijdelijk de norm wordt, zeker in de westerse wereld. Onvermijdelijk maar ook risicovol want we leven volgens hen in een tijdperk van verwarring. We zitten in een overgangsfase naar een nieuwe wereldorde, maar een verbindend verhaal ontbreekt. De eeuwenoude verhalen uit de Bijbel boden niet alleen richtlijnen voor normen en waarden, maar ook duidelijke kaders. Dit collectieve narratief is voor velen verdwenen, en met het verlies van die christelijke waarden is de, sinds de 18-eeuwse Verlichting zo geprezen, individuele vrijheid grenzeloos geworden. Discussies zijn sterk gepolariseerd en twijfel wordt tegenwoordig eerder gezien als zwakte dan als kracht. Hoewel vrijheid een universele waarde moet blijven, zijn duidelijke uitgangspunten voor gedeelde normen en waarden essentieel om sociale onrust/onzekerheid te voorkomen.

     Ook tijdens de Multatuli- en Pacificatielezingen in Breda werd benadrukt hoe het ontbreken van gedeelde verhalen, gecombineerd met de verwoestende kracht van taal, gevaarlijk kan zijn. Het gevoel van ‘dát nooit meer’ dat na de Eerste en Tweede Wereldoorlog zo sterk leefde, verdwijnt nu langzaam met het heengaan van die generatie. Oorlog voeren is niet verdwenen. Woorden hebben de kracht om te helen, maar ook om te vernietigen. Ze kunnen massa’s in beweging brengen en beheersen. Wanneer woorden een andere betekenis krijgen, liggen chaos, wetteloosheid en verval op de loer. Mensen zijn geen ‘kakkerlakken’ (zoals gezegd in Rwanda) of ‘menselijke beesten’ (zoals gezegd door de Defensieminister van Israël). Dergelijke woorden creëren een gevaarlijke voedingsbodem. Woorden gaan vooraf aan moorden.

     Toch is er hoop in deze onzekere tijd! De wereld is niet zwartwit, en de complexe realiteit kan niet gevangen worden in one-liners. Op diverse plekken wordt het belang van de grijstinten, de nuance en het luisteren opnieuw gezien. Mensen hebben behoefte aan verdieping en reflectie en luisteren graag naar podcasts. Zijn er meer positieve ontwikkelingen? Zeker. Het grote publiek verbaasde de televisiemakers door Dwars door de Lage Landen uit te roepen tot winnaar van de Gouden Televizier-Ring. Dit programma draait om luisteren, nuance en saamhorigheid. Het contrasteert scherp met polariserende tv-programma’s die controversiële thema’s en tegenstellingen uitvergroten en in one-liners proberen te vatten. De kijker blijkt inhoud die rust, reflectie en verbondenheid uitstraalt veel hoger te waarderen. Ook in Spanje zien we een opvallende keuze. Nu er een tekort is aan arbeidskrachten, staat het land voor de keuze: de angst voor een onzekere economische toekomst of de inzet van een vooraf overeengekomen aantal immigranten. De Spaanse regering kiest bewust voor een open, multiculturele samenleving en opent haar grenzen voor immigranten om de economie draaiende te houden. Het alternatief – een gesloten samenleving met structureel te weinig arbeidskrachten – wijzen ze resoluut af. “Immigranten zijn in Spanje de probleemoplossers van de bestaansonzekerheid”. Een krachtige on-liner, die menig populist een angstig gevoel zal geven.