VAN LINKS NAAR RECHTS

 

Deze zomer stonden ze in Florence weer in lange rijen: duizenden toeristen voor dezelfde locaties, allemaal dankzij TikTok. Enkele kilometers boven de stad, achter een bosrijke bergkam, was het stil. Overdag genoten we van de natuur, ‘s avonds van de sterrenhemel. Even verderop runt een gemixte groep internationale jongeren een geitenboerderij. Op de top lunchten we in een bottega: prachtige plek, relaxte vibe, muziek uit de jaren 80. We voelen ons op de berg een stuk gelukkiger dan tussen de TikTok rijen verderop.

De Britse breinexpert Iain McGilchrist heeft er een verklaring voor. Onze twee hersenhelften kijken elk op hun eigen manier naar de wereld. Simpel gezegd: de linker zoekt gericht het juiste eten, de rechter let erop dat je zelf niet wordt opgegeten. Links analyseert, ordent en benoemt. Rechts ziet het geheel: relaties, empathie, lichaam, tijd, muziek, humor, wat tussen de regels staat. De laatste eeuwen leunen we volgens hem te veel op links, en is ons brein uit balans geraakt. Florence is daar een mooi beeld van, iedereen vinkt hetzelfde lijstje af.

Iedere dag staat het nieuws vol met AI. Waartoe leidt dit alles? Toekomst kijken is lastig. De film Her (2013), die ik pas onlangs zag, deed het achteraf opvallend goed. De hoofdpersoon wordt verliefd op een computer. Niet de techniek maakt de film profetisch, maar het feit dat een mens een emotionele band aangaat met iets waarvan hij weet dat het geen mens is. Nu chatbots ons zo persoonlijk antwoorden, komt de machine indrukwekkend intelligent én betrokken over. Toch heeft een computer geen bewustzijn of gevoel. AI voedt onze linkerhersenhelft uitstekend, maar is blind voor de rechter. Misschien is dat juist de winst. AI laat zien wat uniek menselijk is. De mens is niet meer woorden en cijfers, maar geeft ruimte aan dingen die de taal en verstand te boven gaat. Dat wat het leven zinvol maakt. 

Volgens McGilchrist maken drie dingen ons gelukkig en gezond: verbondenheid met een gemeenschap, met de natuur en met de kosmos. Op die berg boven Florence hadden we ze alle drie. Even met ons brein van links naar rechts gaan. Slimmer werden we er niet van. Wel gelukkiger.

ONTFOCUSSEN

Het verlangen op vakantie te gaan is dit jaar een stuk minder groot. Met zo’n zonnige en warme zomer is het ook thuis goed toeven. Ik heb zelfs prachtige avondjes in een Italiaans dorpje met een strakblauwe lucht, behaaglijke warmte en muziek niet gemist. Ad Hoc, een bijzonder vakantieorkest, speelde onlangs op ons eigen kerkplein onder mediterrane omstandigheden. Al sinds 1988 komen ieder jaar zo’n 65 jonge musici tijdelijk samen om intensief muziek te maken, te reizen en in Europa de Nederlandse blaasmuziek te laten horen. Thuis had iedereen geoefend en zich gefocused op de eigen partij. Maar pas samen ontstond iets wat verder ging dan de noten op papier: een sfeer waarin ook de luisteraar zich even op vakantie waande. Iedereen wist wat hij moest spelen. Maar belangrijker was wat ze er samen van maakten.

In Waarom de tijd (niet) stroomt schrijft Jos Stollman over Joke Hermsen en haar onderscheid tussen kloktijd en geleefde tijd. Die laatste ontstaat wanneer we even niet bezig zijn met de klok, maar ruimte geven aan onze gedachten. Hersenonderzoek bevestigt dit onderscheid. Bij focussen zijn we goed in doorzetten en afmaken. Maar juist tijdens wandelen, fietsen of afwassen, wanneer we even nergens op focussen, krijgt ons brein ruimte om onverwachte verbanden te leggen. Ontfocussen dus.

En dat wordt interessant nu kunstmatige intelligentie kennis steeds overvloediger maakt. Informatie is straks, net als water en licht, vrijwel overal beschikbaar. Volgens Demis Hassabis, nobelprijs winnaar Scheikunde én de man achter DeepMind van Google, is de interessante vraag niet wat de machine kan, maar wat de mens ernaast gaat doen. Wat blijft dan over voor de mens? Misschien juist datgene wat een machine niet voor ons kan bepalen: wat iets voor ons betekent. Welke betekenis geven we aan wat we weten, zien en meemaken? Zoals de muzikanten van Ad Hoc van losse noten samen muziek maken, zo kunnen mensen beschikbare informatie betekenis geven. Ik hoop dat u dit jaar waar dan ook een echte vakantie heeft gehad, tijd om even te ontfocussen.

BALANCEREN IN HET LEVEN ( wijkblad 't Ginneken)

Op onze prachtige fietspaden, door de bossen en langs het water, is het genieten met de kleinkinderen. Onze kleindochter probeert het liefst ook nog met losse handen te fietsen. Eén ding moet ze eerst goed leren: balanceren. Dat valt niet mee. Zeker niet in de zeer droge zomer van 2026. Op bospaden zoals het Eeuwige Laantje is het mulle zand verraderlijk. Eén kleine stuurbeweging en je ligt ernaast. 

 Ook in ons dagelijks leven gaat het om balanceren: tussen macht en menselijke maat, tussen technologie en menselijkheid, tussen wat we kunnen en wat we eigenlijk zouden moeten willen. Dat balanceren is van alle tijden. Het citadelmonument bij de oude Laurentiuskerk herinnert aan een tijd waarin macht door onze Nederlandse voorouders vooral met militair vertoon werd uitgedragen. In 1830 schoot generaal Chassé vanuit de citadel het prachtige Antwerpen in brand. Jaren later werd die daad in het Ginneken met veel ceremonieel herdacht. Straten werden versierd en erepoorten en een citadelmonument opgericht. Macht is blijkbaar van alle tijden. Maar ook de vraag hoeveel macht een mens nodig heeft. Misschien is juist dát een kwestie van balanceren. Gelukkig hoeven we niet allemaal generaal te zijn om iets in beweging te zetten. The Lord of the Rings laat zien wat er kan gebeuren wanneer kleine krachten zich verenigen. De Hobbits waren niet machtig, maar samen bleken ze verrassend sterk.

 Misschien geldt dat ook voor het Ginneken. Een buurt wordt niet hecht door grote woorden, maar door kleine dingen die mensen voor elkaar doen: een praatje op straat, samen iets organiseren, even omkijken naar een ander.

Net als onze kleindochter moeten ook wij blijven oefenen in balanceren. Niet te veel naar de ene en ook niet te veel naar de andere kant. Want uiteindelijk gaat het misschien niet om met losse handen kunnen fietsen, maar om te weten wanneer je elkaar even moet vasthouden.

LOSSE HANDEN

   Onze kleindochter wil het liefst al met losse handen fietsen. Voorlopig zoekt ze, zittend dan weer staand, slingerend en alle kanten opkijkend, haar weg. Ze zal toch eerst moeten leren te balanceren om daarna in een rechte lijn, lekker stoer met losse handen te fietsen.

Tijdens onze reizen door Nieuw-Zeeland sloegen we nietsvermoedend de opname locaties van The Lord of the Rings over. Pas vorige maand - ruim twintig jaar te laat - zag ik de eerste film over de wereld van Tolkien. Inmiddels begrijp ik waarom wereldleiders, opiniemakers en de NRC-hoofdredactie ernaar verwijzen. In Tolkien's verhalen draait het steeds om dezelfde vraag: hoe houd je de macht in balans? Gandalf, Aragorn en Galadriel laten zien dat juist de samenbundeling van kleine krachten het verschil kan maken tegenover absolute macht.

   Volgens Henry Kissinger was koning-stadhouder Willem III een pionier van het Europese vrijheidsdenken: een schoolvoorbeeld van een ‘ balance of power’, een echte evenwichtskunstenaar. Net als de Hobbits wist hij vele kleine krachten te bundelen tot één sterke coalitie. Zijn ruiterstandbeeld staat in Breda, vlak bij de KMA, enigszins verscholen tussen bomen. Kunstenaar Eloi Koreman heeft daar ooit een aantrekkelijk idee voor bedacht: verplaats het beeld naar het open plein verderop en vervang de traditionele sokkel door 297 afzonderlijke staven waarop Willem III met zijn paard balanceert. Een fantastisch cadeau van de stad aan haar KMA, die in 2028 haar tweehonderdjarig bestaan viert.

   Ook vandaag corrumpeert macht - draait alles om balanceren. Terwijl beleggers mee willen liften met Elon Musk in zijn financiële dromen over de mogelijkheden van kunstmatige intelligentie, waarschuwen wetenschappers, politici en paus Leo XIV voor ontmenselijking door technologie. In een recente encycliek haalt de paus zelfs Gandalf aan: “Het enige wat wij moeten beslissen is wat we met de tijd doen die ons gegeven is.” Niet streven naar almacht, maar zelf bijdragen in het balanceren tussen macht, technologie en menselijkheid.
Zodat wij én generaties na ons — ook onze kleindochter — met losse handen in vrede kunnen leven én fietsen.

VRIENDENCLUBS (Wijkblad 't Ginneken)

 

Op de Ei-tribune van NAC zag ik als jong manneke jarenlang Adrie Pelkmans: linksback, geen gedoe, gewoon stevig ingrijpen en weer door. In Prinsenbeek staat hij nu, 90 jaar oud, meerdere keren per week aan het biljart, tussen een dertigtal mannen van ongeveer dezelfde leeftijd. De keu als verlengstuk van iets groters: niet het spel, maar het samenzijn is de echte motor.

   Dat is opvallend, want in de westerse wereld blijken mannen boven de veertig juist steeds slechter in het onderhouden van vriendschappen. De krant meldde het onlangs weer (NRC, 14 februari 2026): na de jeugd komt er weinig bij, en wat er is, blijft vaak vrijblijvend. Alsof vriendschap iets is dat vanzelf blijft bestaan—zonder onderhoud, zonder ritueel. In Nieuw-Zeeland bijvoorbeeld is vriendschap zelden abstract. Ze krijgt vorm: samen rugbyen, vissen, op pad. Niet praten óver vriendschap, maar haar doen. De activiteit is het excuus én het cement. Wie niet op komt dagen, valt meteen op.

   En dan ’t Ginneken. Koor De Zuiderlingen (dezuiderlingen.nl/) zingt wekelijks samen, maar daaronder ontstaan weer nieuwe laagjes: clubjes rond kunst, literatuur, quizzen. Dit jaar won hun eerste team de Ginnekenquiz, met als beloning een lunch bij Ome Jan. Het klinkt klein, maar hier gebeurt iets groots: vriendschap krijgt structuur, ritme, verplichting bijna—en juist daardoor blijft ze bestaan.

Drie werelden, één les: van Pelkmans’ biljarttafel tot de Nieuw-Zeelandse rugbyvelden en de Ginnekenquiz. Vriendschap is geen gevoel, maar een gewoonte. Geen herinnering, maar een afspraak. Misschien moeten we daar weer eens beginnen.

TUSSEN KLOOSTER EN THEATER GROEIT HET VERLANGEN NAAR GRENZEN

 

   Een camino lopen staat niet op mijn CV. Met mijn dagelijkse tienduizend stappen mis ik die pelgrimstocht niet echt. Ik begrijp wel dat mensen wandelend afstand willen nemen van de maatschappij om dichter bij zichzelf te komen. Het gebrek aan moreel leiderschap in deze onrustige wereld wordt steeds breder gevoeld. Op individueel niveau nemen mensen alvast een voorschot: ze denken na over hun eigen normen en waarden, over wat nog goed gedrag is en wat niet. Ze kiezen— letterlijk — hun eigen route en gaan vaak alleen op pad. Onderweg blijkt al snel dat moraal niet schuilt in grote inzichten maar juist in kleine dingen samen met anderen: iemand die wacht op een loper met blaren, een gedeelde waterfles of bewust naar elkaar luisteren in plaats van alleen maar zenden.
Het aantal camino’s en pelgrims groeit flink. Op de klassieke route naar Santiago de Compostella is het inmiddels veel te druk. Gelukkig kun je ook dichter bij huis terecht, bijvoorbeeld op de Camino Brabant of via “Ons Kloosterpad”, een route langs zo’n vijftig (voormalige) abdijen en kloosters. In de rust van een van die kloosters probeert onze mannenpraatgroep jaarlijks wat diepgravender te filosoferen. Dat lukt meestal aardig, totdat de koelkast met de kloosterbiertjes opengaat- aangenomen dat de camino-lopers nog iets hebben achtergelaten.
   Laatst begon mijn dag vroeg in een klooster en eindigde die ’s avonds in het theater: ogenschijnlijk twee totaal verschillende werelden. Bij binnenkomst van de kerk van het oudste klooster van Nederland valt mijn oog op een icoon uit de oosters-orthodoxe traditie. Een klein gezelschap van nog geen tien broeders en evenveel bezoekers viert de vroege dienst. Alles ligt er al eeuwen vast: woorden, gebaren en stiltes - onaantastbaar geordend. Duidelijke rituelen, aandacht voor moreel handelen. Rust overheerst, met af en toe een verrassend detail. Zo blijkt de gastenpater gewoon een dominee te zijn.
   ’s Avonds eindigt mijn dag in een bijna theatraal tegenbeeld. De Reisopera speelt To Die For, een voorstelling die afsluit met een oosters-orthodoxe uitvaartscène. Hier ligt niets vast. Alles moet harder, groter, indringender om nog binnen te komen. Extreem theater is misschien wel een teken dat de andere kant — moraal, orde en zingeving — aan kracht verliest. Eerst breken we de grenzen af. Daarna missen we ze. En uiteindelijk vragen we wie ze weer terugzet. 

   Klooster en theater: de een fluistert en de ander schreeuwt om betekenis af te dwingen. Want waar alles al is gezegd, getoond en uitvergroot, ontstaat plots weer ruimte voor iets anders: het verlangen naar moraal. Niet omdat iemand die oplegt, maar omdat je het gemis ervan begint te voelen. Dat gemis voel ik wel. 

ER ZIJN, IS VOOR VRIENDSCHAPPEN BELANGRIJKER DAN, EROVER PRATEN

   Het vangen van een grote vis vraagt ook wat geluk. Zelfs voor de stoere vissers hier aan de kust van misschien wel het mooiste schiereiland van Nieuw-Zeeland: Coromandel. Alles is groot waar ze mee komen aanrijden; hun enorme pick-ups, boten en hengels. Deze week vindt hier de Kubota Billfish Classic plaats, het grootste zwaardvis-toernooi ter wereld, met de grootste vissen en de grootste prijzen. De zwaarste gevangen zwaardvis levert zo’n € 200.000 op, terwijl de zwaarste tonijn nog altijd € 10.000,= waard is.
Vanuit ons prachtig gelegen appartement kijken we uit op het kleine veerpontje dat onverstoorbaar heen en weer vaart tussen moderne vissersboten en recreanten op weg naar idyllische strandjes. Alleen de zon laat het afweten. Ook hier wil het weleens stormen, precies nu wij voor ons zelf een paar stranddagen hadden gepland. Een weersomslag schijnt overigens een betere vangst op te leveren, de vissers hebben dus geluk, wij iets minder. 
   Thuis, in Nederland, speelden we met onze carnavals-mannengroep in op de geopolitieke situatie. Deze carnaval verkleedden we ons als internationaal veiligheidsteam. De wereld kan immers momenteel beter een Internationaal Rescue Team gebruiken, dan een vredesraad met een levenslang benoemde voorzitter. Voor ons, opgegroeid in de jaren zestig, waren de Thunderbirds altijd het grote voorbeeld. Na samen het idee bedenken, de outfit aanschaffen en het bouwen van het groene ruimteschip Thunderbirds 2, kon het aftellen beginnen: five, four, three, two, one ...  Thunderbirds are go!”. Dat samen op pad gaan levert al tientallen jaren een hechte mannenvriendschap op.
   In Nieuw-Zeeland bestaat een sterke mateship-cultuur. Vriendschap zit hier vaak verpakt in de structuur van een activiteit: samen rugby spelen, samen vissen, samen op pad. Niet wachten tot je zin hebt in een diep gesprek, maar samen iets dóen. Er zijn is belangrijker dan erover praten. In de westerse wereld hebben mannen boven de veertig moeite om vriendschappen te onderhouden, terwijl het gevoel van eenzaamheid toeneemt (NRC, 14-2-2026). Na hun jeugd maken mannen weinig nieuwe vrienden en bestaande vriendschappen blijven vaak verrassend vrijblijvend. Om vriendschappen te laten bestaan moet iets ondernomen worden. Alleen louter herkauwen van herinneringen is onvoldoende; je moet iets samen blijven ondernemen. Misschien toch iets vaker dat maatjesgedrag laten zien, mannen.

   Intussen zit onze tijd hier er bijna op. We moeten onze familie hier achterlaten en vliegen terug naar onze maatjes thuis. Met de oorlog in Iran voelt terugvliegen naar Europa niet helemaal risicoloos. Toevallig boekten we deze keer een route via Singapore. Ook wij hebben af en toe geluk bij de vangst, geen vis dit keer maar wel het juiste vliegticket. 

THUISVOELEN IN EEN ONRUSTIGE WERELD VRAAGT OM TEDERHEID

  Thuiskomend de deur dicht trekken, voelt steeds vaker als meer dan het huis afsluiten. Het is ook even de ogen sluiten voor de wereld buiten. Niet meteen de nieuwsrubriek openen met een blik op de wereld, geconfronteerd worden met machtspolitiek en het afbrokkelen van de internationale rechtsorde en mensenrechten. De opeenvolging van geopolitieke schokken van polarisatie, chaos en conflict knaagt aan het vertrouwen in de redelijke mens. Voor autocraten is deze wereld overzichtelijk: een wedstrijd tussen winnaars en verliezers, eigenbelang boven alles, macht openlijk tonen en tegenstanders monddood maken. Met beloften van economisch herstel kregen zij vaak via democratische verkiezingen de ruimte om een ideologische weg in te slaan die vooral drijft op angst. Steeds meer mensen sluiten zich af voor het nieuws, en trekken zich terug achter hun voordeur.
   Naast het harde wereldnieuws zie ik op persoonlijk niveau een tegenbeweging groeien met aandacht voor het belang van gedeelde waarden, voor nieuwe vormen van gemeenschap en zingeving. Er komt ruimte voor aandacht, zorg en wat je tederheid zou kunnen noemen. Het besef dat we anderen nodig hebben om betekenis te ervaren.

Dat raakt ook aan onderwijs en opvoeding. Feiten blijven belangrijk, maar ze zijn niet genoeg. We moeten ook luisteren, ons verplaatsen in de ander, openstaan voor andere perspectieven. Daarvoor hebben we verhalen nodig die verbinden.Traditionele historische verhalen creëerden kunstmatige tegenstellingen tussen ‘beschavingen’, trokken een grens tussen ‘ons’ en de ‘barbaren’ en voedden daarmee een hardnekkig wij-zij denken. Moderne versies, zoals in Het Westen van Josephine Quinn, geven een ander duiding, beschrijven dat mensen al duizenden jaren met elkaar verbonden zijn. Onze voorouders dreven handel over continenten heen, wisselden ideeën uit, beïnvloedden elkaar. Samengroeien is geen zwakte, het is juist onze kracht.
   In de film Sentimental Value van Joachim Trier speelt het huis uit onze jeugd een hoofdrol. Niet als decor, maar als drager van herinneringen. Thuis is de plek waar verleden, heden en toekomst in elkaar grijpen. “Het huis waarin we zijn opgegroeid staat in ons gegrift,” schreef filosoof Gaston Bachelard. Tegelijk laat de film zien hoe moeilijk het is om in dat huis op latere leeftijd werkelijke gevoelens, zoals tederheid te delen. Zelfs binnen families schieten daarvoor woorden tekort. Tijdens ons leven buitenshuis zijn we een andere taal gaan gebruiken, waardoor we met onze goede bedoelingen de ander soms niet bereiken. Ondanks deze complexiteit moeten we tederheid niet reserveren voor de privé sfeer. We moeten haar bewust naar buiten dragen. Alleen zo kunnen we weer bouwen aan een samenleving waarin we ons thuis voelen. Een wereld waarin we de deur bij thuiskomst niet dichttrekken, maar gerust een stukje open laten staan.

IS DEMOCRATIE EEN SPEL?

   Wie het politieke toneel volgt, zou het bijna denken: democratie als een spel. Met spelers die afhaken, spelregels die niemand meer leest en scheidsrechters die het zelf soms ook niet meer precies weten. Jaarlijks wordt, afwisselend in Gent en Breda, de erfenis van de Pacificatie van Gent levend gehouden. Toen, bijna 450 jaar geleden, leerden de Lage Landen wat samenwerken betekende – niet uit liefde, maar uit noodzaak. In dezelfde zaal waar dat ooit begon, sprak historicus Philipp Blom over de noodzaak van een nieuwe pacificatie, dit keer voor Europa. Hij schetste de democratie als een spel. Een prachtig beeld, mits de spelers zin hebben om mee te doen. Want een spel zonder deelnemers verliest zijn betekenis. Mensen spelen pas mee als ze hun eigen belang herkennen in het doel van het spel – als het iets voor hen oplevert. Volgens Blom haken grote groepen in de westerse wereld af omdat ze dat gevoel kwijt zijn. De democratie lijkt niet langer hún doelen na te streven. De waarden van onze tijd, zei hij, worden nog steeds bepaald door de generatie van ’68 – de intellectuelen die destijds de straat op gingen en daarna, eenmaal aan de macht, hun normen en waarden oplegden aan andere groepen. Niet iedereen herkende zich daarin. Als democratie inderdaad een spel is, zouden we misschien eens bij de game-industrie te rade moeten gaan. Daar weten ze hoe je mensen betrokken houdt: met beloningssystemen, levels en verrassende wendingen. 
    Wat in 1576 gold voor de Nederlanden, geldt nu voor Europa. In een wereld van grootmachten zijn afzonderlijke landen te klein om gewicht in de schaal te leggen. Samenwerking ligt voor de hand, al is het spelbord complexer geworden. Die Europese verbondenheid geldt ook voor instellingen rond kerkelijk en cultureel erfgoed – de reden dat ik onlangs een bezoek bracht aan het Brusselse kantoor van de Europese erfgoedvereniging. Op loopafstand van het levendige, bonte station Brussel-Centraal stap je een andere wereld binnen: de Europese wijk. Daar mengen de talen zich vloeiend, maar de sociale diversiteit minder. In de koffiebars zitten jonge expats – een mengeling van millennials en Gen Z’ers – die met zelfvertrouwen de toekomst bespreken. De democratie in pak, zogezegd. Laten we hopen dat andere generaties niet afhaken bij dit Europese spel.

   Tijdens de verkiezingen zat ik achter de tafel van een stembureau. Drukker dan ooit: elke minuut twee kiezers. Aan het eind van de avond lagen er 1700 biljetten te wachten om geteld te worden. Ik stond bij de stapel met de oneven kieslijsten – nummers 5 en 7: D66 en CDA. De D66-stapel groeide keurig één voor één, maar de stemmen-groei bij de CDA-stapel kwam telkens in groepjes van drie. Nooit twee, nooit vier. Individualisme en collectiviteit kregen zo een bijna tastbare vorm, in stapeltjes papier. Juist deze twee middenpartijen zijn nu aan zet, na het advies van verkenner Wouter Koolmees. In zijn rapport klinkt het kathedraal-denken door: bouwen aan iets dat groter is dan jezelf, dat tijd nodig heeft, maar ook vertrouwen. Tijdens zijn toelichting viel ineens dat oude woord: pacificatie.

Een mooi moment. Alsof een begrip uit de 16e eeuw zich even liet zien in het politieke nu. Misschien is dat de ware pacificatie: niet dat iedereen hetzelfde denkt, maar dat we blijven meespelen om het algemeen belang te dienen – ook als de spelregels soms wringen.

DEEL JE EMOTIES ! MAAR WAAR ?

 

'Emoties lopen hoog op’ kopten de media, toen terrasstoelen tijdens rellen door de lucht vlogen. Filosofen vinden zoiets geen incident; het zijn uitingen van een diepere hunkering naar evenwicht tussen ratio en gevoel. De samenleving wordt door hele groepen steeds rationeler, afstandelijker en beklemmender ervaren. In het publieke debat, spelen vooral populisten daar helaas op in, bij hen overheerst vaak emotie boven feiten. Niet zo zeer om het probleem op te lossen, vaker om de democratie te ondermijnen.
In de nieuwe terrasregels van gemeenten zal deze maatschappelijke ontwikkeling niet zijn meegenomen. Vroeger stonden alleen bij mooi weer wat stoelen en tafeltjes schof en scheef buiten, maar speelde het echte caféleven zich binnen af; dicht op elkaar, pratend, lachend, soms letterlijk schouder aan schouder of nog intiemer. Verhuisden je vrienden vanwege de veranderende sfeer uiteindelijk naar een ander stamcafé, dan verhuisde je mee. Zo leerde ik in dat nieuwe stamcafe mijn vrouw kennen.

Terwijl terrassen in de nieuwe regeling het hele jaar open mogen blijven, wordt het binnen stiller en sluiten steeds meer echte stamcafés. Tegelijkertijd leven we ons leven steeds meer buiten, maar niet zo vanzelfsprekend als in Zuid-Europa, waar buiten leven een vanzelfsprekend onderdeel is van het dagelijks leven en consumeren slechts bijzaak. In Nederland blijft de overgang van binnen naar buiten strak gereguleerd met regels. De vaste terras-opstellingen laten net zo weinig ruimte voor spontaniteit als een vaste kring stoelen op een verjaardagsfeestje. Je bent weliswaar zichtbaar tussen het winkelend publiek, het gesprek is luchtig, maar de ontmoetingen oppervlakkig, nieuwe liefdes ontstaan zelden op een terras, hooguit spreek je er af met een date. Voor het uiten van echte emoties blijft het oude stamcafé, de binnenwereld, onovertroffen.
   Die spanning tussen binnen en buiten zie je ook op de huizenmarkt. Terwijl enerzijds vrijstaande huizen groter en groter worden, is het gemiddelde appartement in twintig jaar bijna 40% geslonken tot 53 vierkante meter. Jongeren accepteren liever een klein appartement dan eindeloos thuis bij hun ouders te blijven. Kleiner wonen is niet alleen een antwoord op de krapte op de woningmarkt. het dwingt ook tot meer vertier buitenshuis.

Voor stelletjes ligt dat anders. In een prille liefde heb je weinig ruimte nodig om gelukkig te zijn; ons bedje van 90 cm als verliefde studenten voelde destijds als luxe. In langdurige relaties groeit vaak de behoefte aan meer persoonlijke ruimte – en dus ook aan meer vierkante meters, vandaar die grotere vrijstaande huizen. Toch vermoed ik dat, als de cultuur verschuift, ook ouderen hun geluk steeds vaker buiten de deur zullen zoeken. Dan kunnen we op minder vierkante meters meer huizen bouwen, maar blijft de vraag hoe we de buitenruimte zodanig inrichten dat verbinden tot zingeving en verbondenheid leidt.

   Ook in ons hoofd speelt dezelfde spanning van ratio en emotie. Verontrustend is het grote aantal mensen met burn-out en andere mentale klachten. Zij krijgen het advies om hun gevoelens serieus te nemen: angst en verdriet te tonen, te luisteren naar lichaam en emotie. Diverse schrijvers benadrukken dat we elkaar nodig hebben om vragen te stellen over wat er werkelijk toe doet, om gevoelens toe te laten en zo verbonden te raken met onszelf én juist met anderen. Lena Bril (Volkskrant, 24-09-2025) weet uit eigen ervaring dat plekken om schaamteloos emoties te delen steeds schaarser worden. Zij zoekt die openheid in een beetje rondhangen met dierbaren, naar elkaar luisteren. Maar waar doe je dat ?

De buitenwereld schuift richting ratio, efficiëntie en regels, terwijl ons hoofd juist vraagt om voelen, delen en verbondenheid. Waar buiten op het terras de ratio het gesprek voert, woelt binnen in je lijf de emotie die je met een ander wil delen. Misschien is binnen in het café zo gek nog niet om je gevoelens samen te delen, zonder dat de emoties te hoog oplopen.

Boek Mens zijn door verbondenheid te bestellen via een mailtje aan keessol@gmail.com en een betaalverzoek van € 23,50 (inclusief verzendkosten). Je kunt met elke bank in Nederland betalen.

https://www.ing.nl/payreq/m/?trxid=1rK58hvr5jiy11IHi50hgD64K5ai8PdA