DE ONTDEKKING VAN JE WARE IK, VRAAGT STILTE

Elk jaar trekken we met drie mannen naar het klooster dat het beste bier ter wereld produceert (World Beer Awards, 2014). We dompelen ons een paar dagen onder in het kloosterritme en proberen wat inzichten op te doen die ons eigen leven kunnen verrijken. Vooral tijdens de lange momenten van stilte bij het ochtend- en avondgebed ervaar je hoe stilte kan helpen om dieper inzicht te krijgen in je leven.

     In onze vriendenkring zijn we uitzonderingen in onze open belangstelling voor religie. Toch zien we onder de oppervlakte steeds vaker tekenen van een omslag; de afkeer van de traditionele kerk bij de oudere generaties maakt plaats voor een groeiende interesse onder jongere mensen. Yvonne Zonderop (voormalig lid van de hoofdredactie van de Volkskrant) beschrijft in haar boek Ongelofelijk hoe ‘we’ het christendom overboord hebben gegooid. Volgens haar hebben we, misschien te abrupt, afscheid genomen van iets wat 1500 jaar lang onze cultuur en moraal heeft gevormd. Met het christendom is iets waardevols verloren gegaan, terwijl we toch behoefte houden aan begrippen als naastenliefde, compassie, schuld en vergeving (NRC, 21-04-2018).

     De hoge kijkcijfers van de jaarlijkse tv-uitzending van The Passion staan dan ook niet op zichzelf. Twee jonge studenten van de filmacademie verbleven in hetzelfde gastenverblijf van het klooster als wij, om het kloosterleven te filmen dat al sinds 1130 grotendeels onveranderd is gebleven. Jongeren die op eigen initiatief meer willen weten over religieuze uitingen. Een legeraalmoezenier merkt ook op dat steeds meer jonge rekruten om een bijbeltje vragen. Hij ziet daarnaast opvallend veel religieuze symbolen in hun tatoeages.

     De jongere generatie, opgegroeid zonder christelijke wortels, lijkt een gebrek aan kennis over het christendom te ervaren. De hernieuwde interesse in christelijke waarden hangt misschien samen met de behoefte om een diepere betekenis in het leven te vinden, een behoefte om hun plek op aarde beter te begrijpen in relatie tot alles om ons heen, wat ons voorging en wat nog zal komen. Dit sluit aan bij de behoefte aan ‘zelfspiritualiteit’ die eerder door het Sociaal en Cultureel Planbureau werd vastgesteld: de overtuiging dat de zin van het leven ligt in de ontdekking van je ware ik, je authentieke zelf. Die zin moet je vinden in je unieke innerlijke ervaring en de ontwikkeling van je eigen talenten (SCP, mei 2014). Dit gaat gepaard met een deïnstitutionalisering van religie, waarbij mensen niet langer in traditionele kerken zoeken naar antwoorden, maar een eigen mix van christelijk denken creëren zonder direct te willen ‘geloven’.

     Het nieuwe kabinet wil de instandhouding en het gebruik van ons cultureel erfgoed, inclusief kerkgebouwen, weer goed op de kaart zetten. Als bestuurder van de Stichting Grote Kerk in Breda ben ik medeverantwoordelijk voor een bouwwerk van baksteen met een prachtig gebeeldhouwde kalkzandstenen mantel, die eens in de honderd jaar moet worden gerestaureerd. Ook nu staan we voor een grootschalige renovatie, een project dat jaren zal duren en miljoenen euro’s kost. De kerk is ooit opgericht door de Nassau’s met het doel om ‘stilte’ te omarmen. De traditionele kerkfunctie door de Protestantse gemeente is tegenwoordig nog beperkt tot enkele diensten per jaar. De komende jaren zullen we als seculier bestuur, naast het behoud van de kalkzandstenen pracht, ook moeten nadenken over een eigentijdse, inhoudelijke invulling die ruimte biedt voor de zoektocht naar het ware zelf, naar authenticiteit.

     En dat vraagt ook om financiële middelen. Vroeger werd geld ingezameld voor de Grote Kerk door simpelweg bier te verkopen. Bij een perfecte vorm en invulling van de kerk hoort natuurlijk een perfect biertje. De volgende keer bij de paters wat brouw tips vragen.

DILEMMA'S EN TRILEMMA'S

Dilemma’s in het leven dwingen ons vaak tot moeilijke keuzes. Twee van onze dochters kregen in de eerste twee maanden van 2018 hun eerste kind. Als ouders wil je zo’n geboorte graag van dichtbij beleven. Dat wordt echter lastig als de een in Utrecht woont en de ander in Nieuw-Zeeland — een nadeel van de globalisering van ons gezin.

     De econoom Dani Rodrik stelde al in 2007 dat globalisering tot lastige keuzes leidt en zelfs een ‘trilemma’ kan veroorzaken (NRC, 10 maart 2018). Globalisering kan namelijk niet tegelijkertijd samengaan met democratie en het behoud van nationale soevereiniteit. Van deze drie kan een land er slechts twee combineren. Wie wil deelnemen aan diepgaande internationale integratie (een combinatie van globalisering en democratie), moet genoegen nemen met steeds meer gedeelde regels en standaarden. Dit geldt voor landen, maar misschien ook voor gezinnen. Wil je een diepere integratie van culturen binnen je uitgebreide familie, dan kun je niet vasthouden aan de oorspronkelijke gezinscultuur.

     Planning maakt beslissingen soms wat makkelijker, zeker als een geboorte plaatsvindt op de verwachte datum. Dat was het geval bij kleindochter Ivy in Nieuw-Zeeland. Vijf dagen voor de geboorte waren we aangekomen. Voor ons als grootouders waren de vijf weken daarna een geweldige ervaring. Het is interessant om te zien hoe de Engelse koloniale invloed doorwerkt in het kraamzorgsysteem in Nieuw-Zeeland (een ziekenhuissfeer in de kraamkliniek, geen kraamhulp thuis, en tot zes weken na de bevalling regelmatig bezoek van de verloskundige aan huis). Nog indrukwekkender is hoe je eigen kinderen direct na de geboorte van hun baby veranderen in ervaren ouders. Het meemaken van zo’n eerste levensteken van een kleinkind is echt een bijzondere belevenis.

     Kort na onze terugkeer in Nederland volgde de onverwachte geboorte van kleindochter Lara, zes weken te vroeg. Je staat vol verwondering te kijken naar het leven van zo’n klein mensje. Na slechts 34 weken werken alle organen zelfstandig. We denken dat we in deze digitale wereld veel kunnen, maar dat valt in het niet vergeleken met wat de natuur in 34 weken voor elkaar krijgt. Elke geboorte blijft een wonder.

     In onze belevings-economie wil de klant niet alleen een product of dienst, maar ook de ervaring die daarmee gepaard gaat (Wikipedia), bij voorkeur een onvergetelijke ervaring. Zelfs binnen de exacte wetenschappen is dit merkbaar. In de geschiedschrijving verdwijnen droge wetenschappelijke artikelen met feitelijke opsommingen steeds meer naar de achtergrond; historische romans nemen ons mee naar het verleden en laten ons die periode beleven.

     Arnoud-Jan Bijsterveld, hoogleraar Cultuur, vroeg onlangs tijdens de presentatie van zo’n historische roman aandacht voor inleving in plaats van alleen beleven. We beleven van alles, maar nemen vaak niet de tijd om ons echt ‘in te leven in de ander’. Laten we proberen te begrijpen wat de ander meemaakt, ons empathisch op te stellen, en zo ook meer inzicht te krijgen in diens culturele waarden en normen. Dat zou het accepteren van gemeenschappelijke waarden en normen binnen ons gezin in deze tijd van globalisering ook kunnen vergemakkelijken. Gelukkig blijft de geboorte van prachtige kleinkinderen voor ons geen dilemma of trilemma, maar juist een mooie combinatie van leven, beleven, en inleven. 

STORMPOOLEN

Terwijl diverse stormen de afgelopen weken over Nederland raasden, ontstond ‘stormpoolen’, met elkaar reizen om de oplopende verkeerscongestie te omzeilen. Spontaan ontstonden nieuwe verbindingen tussen mensen, door de problemen met storm zochten mensen contact met elkaar. In de minder compacte miljoenenstad Auckland (Nieuw-Zeeland), waar ik deze maand ben, komt die verbinding minder makkelijk tot stand. Iedereen woont in laagbouw in de wijde omgeving van het centrum. De bewoners zijn afhankelijk van de auto en staan dagelijks in de file. Ook hier in Auckland komt de regen met bakken uit de hemel, toch zie je maar weinig auto’s met drie of meer passagiers in de auto. Ter stimulering van het samen poolen, kun over de busbaan rijden, toch wordt er weinig gebruik van gemaakt.

     Auckland heeft de grootste Pacific bevolking ter wereld, samenlevend met de oorspronkelijke Maori's, Aziaten en Europese immigranten. Onze B&B locatie in een sjieke wijk wordt aan de waterkant doorsneden door de Rotary Walkway. Het openbaar wandelpad voert langs een voormalige Amerikaanse landingsplaats uit WOII, in een tijd zonder ‘America first’ en ‘nepnieuws’. Rijke Aziaten vestigen zich in dit type ‘blanke’ toplocaties en doorbreken met hun in Azië verworven kapitaal de ‘sociale constructies’ die racisme volgens Obama in stand houdt. Ook al lopen ze al groetend over de walkway hun dagelijkse verfrissende rondje, integreren gaat moeizaam. Aan de overzijde van de rivier ligt een wijk met totaal andere sociale klassen. Mensen van diverse culturen lopen hardlopend en wandelend langs en door elkaar, gescheiden van de vooral Europese immigranten die vanaf luxe veranda’s langs de lagune neerkijken op het sportende volk. Verbinden tussen culturen gaat niet makkelijk zolang de voordelen van de multiculturele gemeenschap niet voor iedereen duidelijk zijn.      

     Begin deze maand is ons derde kleinkind in Auckland geboren, de vijfde nationaliteit in ons gezin. De gehele geboorte duurde slechts vier uur, een fractie van de tijd die wij als grootouders nodig hadden om de afstand tussen thuis en hier te overbruggen. Hopelijk kan onze kleindochter ook snel integreren en de voordelen ervaren van een wereldgemeenschap waarin globalisering en immigratie, de eigen cultuur niet doet verwateren, maar juist kan versterken (Bas Heijne, Onbehagen, nieuw licht op de beschaafde mens, 2016). Er zullen heel wat stormen voorbijrazen voordat zo’n wereldverbinding tussen culturen tot stand zal zijn gebracht. Ook hier begint een lange reis met een eerste klein stap.

HET ONDERBUIKGEVOEL

Met kerst verlangen we altijd al meer naar warme gevoelens (‘coming home for Christmas’) dan in andere seizoenen. Dit jaar lijkt de marketingindustrie zich hier nog meer bewust van te zijn. Hun tv-commercials spelen deze maand nog nadrukkelijker in op emoties, met extra aandacht voor evenementen die we samen beleven. Een verschuiving van rationele naar emotionele beïnvloeding, die ons niet alleen in het hoofd raakt, maar ook dieper in ons lijf.

     Over de werking van onze hersenen, ons eerste brein, weten we steeds meer. Daardoor verschuift de aandacht nu langzaam naar ons tweede brein: onze buik. Zijn de darmen en andere organen misschien niet belangrijker dan we denken? Oud-chirurg Hans Jeekel begeleidt inmiddels vijf promovendi die de invloed van muziek op herstel van ziektes onderzoeken. Muziek als medicijn, als goedkope vervanger van soms dure medicijnen. Muziek die je kippenvel bezorgt, je buik prikkelt. Door de muziek voelt je onderbuik dat het goed zit; dat zorgt voor minder stress en minder darmklachten, vergelijkbaar met hoe je ratio reageert op het slikken van placebo’s, pillen zonder werkzame stof.

     Bij zijn eerste stappen in de grote zaal van De Doelen is het voor iedereen al duidelijk: de nieuwe chef-dirigent van het Rotterdams Philharmonisch Orkest, de 28-jarige (!) Lahav Shani, gaat indruk maken met zijn interpretaties van muziek van Ravel en Brahms. Zonder bladmuziek en bewegend op zijn bok, zweept hij het orkest op tot bijzondere uitvoeringen. De dirigent maakt de muziek. In het televisieprogramma Maestro doet de ene kandidaat het aardig, de andere schittert verrassend voor een beginner. De muziek raakt het onderbuikgevoel van het publiek, dat daardoor al feilloos weet wat de jury gaat zeggen: het was een topprestatie. Onze onderbuik lijkt vaak eerder te voelen wat we met ons verstand pas later kunnen benoemen.

     Onze economie, die steeds meer uit diensten bestaat, is veranderd in een beleveniseconomie. ‘Floaten’ is voor mij zo’n nieuwe ervaring. In een grote schelp gevuld met water dat doet denken aan de Dode Zee, drijf ik bijna een uur rond, rustgevend voor zowel mijn eerste als mijn tweede brein. Een moment van ontspanning in een tijd waarin wereldleiders de dominante rol van de ratio ondermijnen. Mensen als Trump gebruiken het kleine beetje onzekerheid dat de waarheid nooit helemaal absoluut is om met alternatieve feiten ons eerste brein te beïnvloeden. Hun succes neemt echter af; het tweede brein van de bevolking prikt daar steeds vaker doorheen. Zelfs kiezers in het oerconservatieve Alabama voelden feilloos aan dat de beschuldigingen van de #MeToo-slachtoffers waarheidsgetrouw waren. Als onderbuikgevoel en ratio dezelfde kant op wijzen, verdwijnt het effect van alternatieve feiten als sneeuw voor de zon. Dat geeft deze donkere dagen voor kerst toch een prettig onderbuikgevoel.

VERKNIPT

Het is een vak van knippen én verbinden. Net als veel van zijn collega’s is Laurenz, de kapper van mijn vrouw, een echte verbinder en goed op de hoogte van hoe het met zijn klanten gaat. Over zijn eigen leven, inclusief zijn relatie met een toyboy, zwijgt hij. Na het winnen van een verhalenwedstrijd van NRC durft hij het aan om een echt boek te schrijven.

     Zijn deze maand verschenen debuutroman, Verknipt, beschrijft hoe we in het verbinden met anderen steeds weer op onszelf worden teruggeworpen. Laurenz wordt in alle eenzaamheid verraden door een verknipte persoonlijkheid: zijn 30 jaar jongere toyboy. Wat begint met een intense, erotische kennismaking in een café, mondt uit in een korte, heftige relatie vol erotische hoogtepunten, maar ook angstaanjagende dieptepunten. Niemand in het café waarschuwt hem voor de gevaarlijke kant van deze jongen.

     Kenmerkend voor een tijd waarin we veel houvast verliezen en steeds meer op onszelf teruggeworpen worden (Wende Snijders, NRC, 21-10-17). We missen de steun van ons sociale netwerk, die ene subtiele hint van vrienden om het bij een blik op die bloedmooie jongen te houden. In zijn zoektocht naar verbondenheid wordt Laurenz op zichzelf teruggeworpen, wat uiteindelijk leidt tot een persoonlijke omslag van kapper naar schrijver.

     De technologische revolutie maakt ons welvarender, maar niet per se gelukkiger. Technologie verbindt alles en iedereen, maar dat betekent niet dat alles ook geïntegreerd is. Het internet blijft een verzameling onsamenhangende stukjes. We krijgen het idee dat we zelf, zonder hulp van anderen, onze zaken kunnen regelen. Een simpele reis boeken lijkt makkelijk, totdat Ryanair die reis opdeelt in talloze stappen met elk hun eigen prijskaartje. Iedere onoplettendheid bij het boeken van stoel-, wachtrij-, maaltijd-, of andere opties kost je geld. Een 24-uurs vlucht naar onze dochter in Auckland, met tussenstops, doet ons verlangen naar de heropleving van de reisadviseur: het reisbureau dat jouw wensen als klant kent en de beste boekingsopties kan vinden. Zulke verbinders zijn de smeerolie van de maatschappij – het kost wat, maar kan je veel narigheid besparen.

     Ter voorbereiding van een buurtproject om de sociale cohesie in mijn oude wijk te versterken, sprak ik met zo’n vijftien welzijnswerkers en zorgprofessionals. Veel eenzaamheid is oplosbaar als je achter de voordeur komt van degenen die hun hulpvraag niet uiten, maar wel hulp nodig hebben. Vroeger wist je, via de bekende gezichten in de wijk zoals ‘Geert de groenteboer’, ‘Carla de kapster’ en ‘Cor de kapelaan’ wie wat extra zorg kon gebruiken. De zorgprofessionals kunnen me anno 2017 echter geen enkele ‘Geert, Carla of Cor’ aanwijzen. Door het ontbreken van zulke verbinders is de maatschappij stroever geworden. Zij konden hun vak uitoefenen en tegelijkertijd verbinden. Sociale media verbinden ons nu meer dan ooit, maar verlinken ons tegelijkertijd ook. We trekken ons terug in onze eigen cocons en vermijden face-to-face-contact met buren, kassamedewerkers en vrienden (Lynn Berger, De Correspondent, 21-09-2017).

     We missen de verbinders van vlees en bloed, die zijn wegbezuinigd en door de markt naar de marge gedreven. We missen de mensen die ons in deze verlinkte en verknipte maatschappij kunnen verbinden – een vak van verbinden ná het knippen.

GEEN MOETJES

Na jaren van samenwonen zijn we in mei 1983 getrouwd. Mijn vrouw kwam misselijk en nog onwetend van een zwangerschap terug van onze huwelijksreis naar Florence. Je zou bijna gaan denken dat het zo gepland was, om onze ouders het idee te geven van een geslaagde opvoeding, geen ‘moetje’ in de familie. De stad Florence moet anno 2017 toeristen tijdens hun verblijf opvoeden om het wangedrag de kop in te drukken. De stad wordt overspoeld door ‘slipper-toeristen’ waardoor het centrum onleefbaar wordt voor bewoners. Met het bijbrengen van respect voor de cultuur probeert Florence het massatoerisme in goeden banen leiden, maar menig slipper-toerist ziet weinig verschil tussen de cultuur van Disneyland Parijs en Florence.

     In Malaga-stad pakt men het anders aan. Jarenlang kwam het massatoerisme niet verder de stad in dan het plaatselijke vliegveld en de Costa, maar nu trekt men vooral cultuur minnende bezoekers. De stad profileert zich vooral als modern kunst-centrum met tientallen musea. Bewoners en toeristen gaan respectvol om met de stad; op de boulevard mengen bronzen beelden zich moeiteloos met het flanerend uitgaanspubliek. Hier schieten niet zoals in Florence de broodjeszaken als paddenstoelen uit de grond, maar chique restaurants en dakterrassen met trendy clubs, de slippers blijven thuis.

     Ook de elite waardeert cultuur. In één van hun vakantieoptrekjes was altijd wel een tijdelijke werkruimte beschikbaar voor een befaamde ‘artist in residence’. Zo bleef de ‘happy few’ op de hoogte van de nieuwste stromingen, had wat aanspraak en kon men in de kennissenkring pronken met het bieden van een gratis verblijf aan kunstenaars. Mijn net getrouwde dochter werd door zo’n kunstenaar gevraagd om op haar huwelijksreis even langs te komen bij zijn tijdelijke werkruimte in de VS. Het bruidspaar verbleef in het ‘beach house’ van de familie, omringd door een mengeling van loslopend wild, sportwagens en wat SUV’s. Duidt zoiets op een geslaagde opvoeding of op een geslaagd ‘zo moeder, zo dochter’ gevalletje. Het laatste, ook onze dochter kwam zwanger en misselijk terug van haar huwelijksreis, alweer 'geen moetje’ in de familie.

DE DUUR VAN EEN HUWELIJK, EEN KWESTIE VAN VRIJ BEWEGEN??

Afgelopen weekend liep ik, zij aan zij met mijn prachtige dochter, de Quakerkerk in Dublin binnen. In tegenstelling tot de uitbundige en muzikale intrede in een katholieke kerk vol pracht en praal, vond deze huwelijksceremonie plaats in diepe stilte. We bevonden ons in een ruimte zonder altaar, zonder heiligenbeelden en andere kerkelijke symbolen. Het was een stille bijeenkomst, zonder voorganger, waarin de stilte slechts werd doorbroken door getuigenissen van de aanwezigen. In een gemeenschap zonder dogma’s en met de overtuiging dat ‘er iets van God in ieder mens schuilt’, is er geen twijfel of ze hun ‘ja-woord’ zullen geven. Op een zelfgekozen moment spraken zij ieder hun liefde uit en hun belofte om het huwelijk duurzaam te maken.

     Tijdens het huwelijksdiner onder een bedoeïenentent was een kleurrijk gezelschap aanwezig uit minstens tien verschillende landen, ieder met zijn eigen gewoonten en gebruiken. In Ierland is het gebruikelijk dat de vaders van de bruid en bruidegom, de ‘best men’ en de bruidegom zelf toespraken houden tijdens het diner. Voor mij, als vader van de bruid en niet-native speaker, was dit een extra uitdaging: het publiek aan het lachen krijgen, terwijl elke cultuur zijn eigen vorm van humor heeft, en Britse humor wordt beschouwd als het beste wat Europa op dat gebied te bieden heeft (Christiane Mohr, Humor in Europe, 2006). Ieren doen daarin echter niet onder voor de Britten en zijn net zo dol op weddenschappen, zelfs tijdens huwelijksdiners. Aan een tafel werden weddenschappen afgesloten over de totale ‘duur’ van de toespraken. Gelukkig kreeg ik direct de lachers op mijn hand door aan te bieden – uiteraard tegen betaling – de ‘duur’ te verdubbelen door mijn Engelstalige toespraak zo nodig in het Nederlands te herhalen.

     ‘Duur’ kan ook doorbroken worden. Zo viel het trouwfeest samen met twee concerten van U2 in hun thuisstad. Toen hun vliegtuig met het U2-logo landde op Dublin International Airport, stegen de accommodatieprijzen in de stad meteen van ‘duur’ naar nog duurder.

Onze eerste kleindochter, anderhalf jaar oud, bleef opvallend stil in de Quakerkerk, maar kon lekker bewegen, rondlopen en verkennen. Zo wist zij de stilte op haar eigen manier te doorbreken en trok met haar stille aanwezigheid ieders aandacht.

Bewegen kan ook helpen om de ‘duur’ te behouden. Door tijdens je huwelijk met je partner mee te bewegen, zij aan zij, creëer je vaak de beste basis voor een oneindige duur van het huwelijk.

DE ACTIEVE RUST VAN VON GOETHE

Bewuste rust in de schijnbaar vrije tijd, zoals tijdens de vakantie, lijkt vaak de beste ideeën op te leveren. Voorafgaand aan zo’n vakantieperiode gaat echter vaak veel tijd verloren aan het zoeken op internet naar een vakantiehuisje, dit keer in de omgeving van Weimar, het land van Goethe. Na een eerste selectie blijven er meestal nog veel mogelijkheden over. Het selectieproces vereist dan voortdurend bewustzijn van wat ontbreekt in de algemene informatie. Ontbrekende overzichtsfoto’s van het verblijf, detailfoto’s van bloemen op tafeltjes, een overdreven focus op één bepaald aspect—het zijn allemaal signalen om extra alert te zijn. Elke keer opnieuw inleven in de nieuwe optie, steeds de ‘zwakke’ punten proberen te ontdekken, en uiteindelijk teleurgesteld zijn omdat iets niet klopt; het is een onrustige periode, meestal vlak voor het slapengaan. Meer tijd in de selectie steken biedt echter geen garantie voor een geschiktere vakantiebestemming.

     De ingebeelde virtuele werkelijkheid tijdens het eindeloos surfen op internet valt vaak in het niet bij de échte beleving van die allereerste minuut op de bestemming. Wanneer blijkt dat het ‘chalet’ eigenlijk een ‘stacaravan’ is, of dat het ‘relatief goedkope appartement’ deel uitmaakt van een verder verlaten ‘luxe villa’ met Wedgwood-servies en een tuin van 600 m², valt de schijnbare rust soms tegen.

     Wat is nu de beste vorm van rust, en beperkt die zich alleen tot de vakantie? In zijn huis in Weimar wordt duidelijk dat Goethe in de ochtend het meest productief was; in de zomermaanden stond hij al om vijf uur ’s ochtends op. Dat is niet verwonderlijk, want volgens Alex Soojung-Kim Pang staan veel creatieve denkers vroeg op en gaan direct aan het werk. Een dag die begint met werken geeft de rust om daarna zonder schuldgevoel van vrije tijd te genieten. In zijn boek Rust in uitvoering wijst Pang op het belang van actieve rust: je moet bewust tijd vrijmaken voor rust en onnodige afleidingen vermijden. Deze bewuste rust in schijnbare vrije tijd leidt vaak tot de beste ideeën.

     In de vakantietijd is de verleiding om bezig te blijven makkelijker te weerstaan, en kun je ervaring opdoen met rust nemen als dat je doel is. Je hersenen staan dan zeker niet stil, integendeel. In rust zijn je hersenen nauwelijks minder actief dan in de werkstand. Volgens Dalí lost je brein in deze onbewuste toestand juist de meest subtiele en complexe problemen op, problemen die je in een waaktoestand bewust niet zou kunnen oplossen. Vervolgens kun je dan bij terugkeer in je werk de uitdaging aangaan om die creatieve inzichten uit je onderbewuste naar boven te halen.

     “Hoe meer kennis, hoe meer twijfel,” luidt een van Goethe’s vele mooie uitspraken. Dat geldt ook voor de zekerheid of een online reservering van een huisje goed is doorgekomen. Tijdens een van onze vorige vakanties, midden in het hoogseizoen, parkeerden we onze auto voor de poort van het gehuurde huisje in de Provence. De spelende kinderen in de tuin deden al vermoeden dat het huisje aan een andere familie was verhuurd. Dat klopte. Uiteindelijk vonden we via de verhuurster een slaapplaats in een appartement in een deels gerenoveerd, prachtig luxe huis. Alles was perfect geregeld door de eigenaresse, mevrouw Von Goethe, de (inmiddels ex-)vrouw van de achter-achterkleinzoon van ‘de echte’ Goethe. Door een misverstand in de boeking vonden we onbewust toch onze actieve rust op het onverwachte landgoed van Goethe.

EEN GELUKKIG OF EEN ZINVOL LEVEN?

Zeker in de maand mei kijken veel mensen reikhalzend uit naar het weekend. De eerste zomerse weekenddagen geven een zalig gevoel: ‘s avonds op een ponton meezingen met duizenden mensen op de deuntjes van Hazes, en later in de week in zomerse kledij swingen op jazz klanken. Gewoon vermaak waar mensen overduidelijk gelukkig van worden. Maar is het nastreven van persoonlijk geluk wel het hoogst doel? Volgens de Amerikaanse psycholoog Emily Esfahani, De kracht van betekenis, geeft een zinvol leven uiteindelijk meer voldoening dan een gelukkig leven. Het gevoel ergens bij te horen en het alledaagse te overstijgen, zorgt voor diepere vervulling. Het vermaak op de ponton was wellicht niet zinvol, maar de mensen waren wel ontzettend gelukkig. Even tijdens de weekenddagen de alledaagse werkdruk overstijgen.

     Soms lukt het zelfs om op een maandag het geluksgevoel na te streven. De allerlaatste voorstellingen Mens van singer-songwriter Wende Snijders waren uitverkocht, toch had de Bourla Schouwburg in Antwerpen nog kaartjes, voor de maandagavond. Tezamen met talloze andere Nederlanders genoten we van een indrukwekkende voorstelling op een bijzonder warme avond in mei in een prachtige schouwburg in neoclassicistische stijl. ‘Mens durft te leven’, zong Wende en dat deed men vervolgens na afloop ruimschoots op de vele elegante terrasjes rondom de schouwburg. Men waande zich even onderdeel van de culturele scene in het echte Parijse Quartier Latin. Het geluk straalde op deze gewone maandagavond in mei van de “Ollanders” af, wat wil een mens nog meer?

     Terugkijkend op het leven is toch anders als het einde nabij is.  Afscheid van het leven nemen is geen eenvoudige zaak, ook niet wanneer je als krachtige vrouw een heel mooi en zinvol leven hebt gehad. Een leven waarin zin geven aan de wereld centraal stond. Haar e-mailtje aan mij lezend, besef ik hoe ze stoeit om tegen haar wil aan het eind van haar latijn te zijn. “Ik heb het nou gehad, ik ben blij dat ik genoten heb van mijn werk en veel gezien en gereisd heb. Ik kijk tevreden terug.” Van geluk kun je op zo’n moment niet spreken, maar wel van welgemeend welbevinden over haar leven. Een bijzondere vrouw. Bestaand leven gaat, nieuw leven komt. Dat nieuwe leven kwam ons de eerste maandag van deze mei al tegemoet, een echte nieuwe mens, de geboorte van onze eerste kleinzoon. Nieuwe leven kan van een gewone maandag ook een heel gelukkige dag maken.

OOK LEUKIGHEID KENT GRENZEN

                                            

Psychiater Dirk de Wachter ziet in onze ‘leukigheidscultuur’ een ontkenning van het lijden. We moeten alles zelfstandig kunnen, succesvol en fantastisch zijn op eigen kracht. Een deel van onze zingeving, rituele beleving en het erkennen van lijden zijn we daardoor kwijtgeraakt. Daags na carnaval—mijn jaarlijkse rituele feestperiode vol liters bier—begin ik met de 40 dagen van vasten: geen druppel alcohol, geen koekjes of andere versnaperingen. Vasten voelt niet als een straf. Toevallig zijn dit jaar tijdens de vastenperiode drie bekenden van mij overleden. Het voelde alsof hun lijden, en dat van hun dierbaren, in deze tijd op een natuurlijke manier een plaats kreeg in het leven en in onze verbondenheid met anderen. In de vastentijd, met beperkingen in eten en drinken, komt mijn lichaam tot rust, en lijkt er tegelijkertijd geestelijke ruimte te ontstaan voor andere, meer creatieve ideeën. En met vier verloren kilo’s ontstaat er ook letterlijk extra ruimte in mijn kleding.

     Lijden was in mijn jeugd zeldzaam. Dreigen met verbanning naar de kostschool was voor mijn ouders het ultieme middel om mij te straffen wanneer ik me weer eens onuitstaanbaar had gedragen. Me verstoppen in de bosjes rondom het huis hielp niet wanneer die dreiging een paar keer per jaar boven mijn hoofd hing. Als adviseur van de broeders van Saint-Louis bezocht mijn vader de kostschool regelmatig, dus de dreiging was behoorlijk reëel. Gelukkig bleef mijn lijden beperkt tot die dreiging, en hoefde ik niet echt op de schoolbanken en kerkbanken van de kostschool in Oudenbosch te zitten.

     De Matthäus-Passion is een lange en vaak ook harde zit in de kerkbanken, maar de moeite waard. De protestantse Bach creëerde met dit muziekstuk in barokstijl een meesterwerk over het lijden en sterven van Jezus. In de week voor Pasen waan ik me, terwijl ik over het grote binnenplein loop aan de voet van de kapel van Saint-Louis, op de set van een Italiaanse film. Een typisch katholieke neo-barokke sfeer, passend bij dit fenomenale muziekstuk. Inmiddels hebben de broeders al jaren geleden het kostschoolgebouw en de kapel verlaten en zijn er comfortabele stoelen geplaatst. Ook dat stukje lijden is zo uit onze samenleving verdwenen.