DE BOEKHANDELAAR EN DE ZOEKMACHINE

 Regelmatig loop ik bij de boekwinkel in onze buurt naar binnen, maak een praatje met Hein of met zijn collega René. Hein is niet zomaar een boekhandelaar. Hij werd door een vakjury al eens uitgeroepen tot de beste boekhandel van Nederland. Het is echt een ‘handel’. Hij geeft iets en ik neem iets mee.

     Het onpersoonlijke advies van een zoekmachine zoals Google staat in schril contrast met het persoonlijke advies van een betrokken boekhandelaar. Hein heeft talloze tips voor boeken die bij mij passen. Als het extra bijzonder is, wil hij het als verrassing houden. Zo belde hij laatst mijn vrouw op met: “Ik heb nu een prachtig boek voor Kees, een leuk cadeau”. Toen ik het zelf ging ophalen, ontkende hij eerst in alle toonaarden dat hij een boek voor mij had. Hij had het liever in het geheim aan mijn vrouw overhandigd.

     Het oog van Maria Concepcion is de debuutroman van Luc Vandromme. Het verhaal gaat over een Spaanse vrouw die in Vlaanderen woont. Tijdens de Spaanse Burgeroorlog werd ze getroffen door een bom, maar bleef ongedeerd. Daarna kreeg ze de gave om met haar linkeroog historische ontwikkelingen te zien en met haar rechteroog toekomstige gebeurtenissen. Het is een prachtig uitgangspunt voor een mooi geschreven surrealistisch boek. Google is een handig zoekinstrument, maar er gaat niets boven een persoonlijke adviseur.

HET OOGMINIATUUR EN DE OOGBAL

Sla de krant open en je wordt overspoeld door advertenties met plaatjes van ogen. De reclamewereld weet maar al te goed hoe krachtig een oog werkt als blikvanger, de Eyecatcher. Een oog in de advertentietekst en je producten vliegen als het ware over de toonbank. Het ene oog (van de advertentie) trekt het andere oog (van de lezer) aan.

     Nog fascinerender is het kijken in de ogen van een geliefde. Maar dat kan niet altijd, zeker niet als je ver van huis bent. In de 18e eeuw heeft men daar iets op gevonden: ze lieten het oog van hun geliefde vastleggen in sieraden zoals broches, ringendasspelden en medaillons. De oogminiaturen werden ragfijn geschilderd en gevangen in een ovale of rechthoekige setting van goud, zilver of ivoor, afgewerkt met pareltjes of glitterroosjes. Zo droeg je altijd een stukje van je geliefde bij je.

     Met de opkomst van de fotografie is het oog wat uit de miniatuur verdwenen. Foto’s van complete gezichten vervingen de oogminiatuur, al dan niet geplakt op het dashboard van de auto. Onze sleutelhanger in de vorm van een oogbal aan een ketting, heeft nog steeds de aantrekkingskracht van het oog. Maar het oog van je geliefde, op een kunstzinnige wijze gevangen in edelmetaal, dat is liefde...
     Een edelsmid en kunstenaar is in deze computertijd niet meer nodig om die liefdevolle kunstuiting te ervaren.' Knip' het oog van uw geliefde uit een foto, 'plak' die in het medaillon en 'sleep' het geheel naar een mooi vast plekje op uw scherm. Uw eigen digitale oogminiatuurtje!

HERKENBAAR WERK

In vroeger tijden was het werk van je buurman duidelijk zichtbaar: hij was boer en je kon zijn mooie weiland met koeien zien liggen. Later bouwde hij misschien een grote fabriek op zijn erf waar arbeiders dagelijks langs fietsten om aan het werk te gaan. Het opslagterrein stond vol met stenen, zijn eindproducten. Toen de fabriek werd gesloopt en vervangen door een mooi glanzend kantoor werd het al minder duidelijk wat daar gebeurde. De medewerkers parkeerden hun leaseauto’s op het ruime parkeerterrein. Gelukkig stond er een mooi bord, waarop de diensten van het organisatieadviesbureau werden aangeprezen.

     Het kantoorgebouw staat inmiddels leeg en de buurman woont nog steeds naast me. Wat die doet is compleet onduidelijk. Hij werkt tegenwoordig vanuit zijn eigen woonhuis, met behulp van internet. Wat hij doet? Geen idee, net als mijn echte buurmannen en -vrouwen. De buurvrouw (die oorspronkelijk uit Schotland komt) verhandelt zalm uit Shetlands over heel West-Europa; intakeverslagen voor verpleeg- en verzorgingshuizen worden door een ander via internet verstuurd naar het RIO; en medewerkers van Calvin Klein worden door weer een ander via internet bijgepraat over bedrijfsontwikkelingen.
     Hoewel dit allemaal interessante activiteiten zijn, gaat de herkenbaarheid van het werk verloren- en daarmee ook sociale contacten. Hangend over dat hek van de wei kon je tenminste nog een praatje aanknopen met de koeien melkende buurman, nu blijft er weinig over behalve schermen en stilte.

WAT IS TIJD?

Tijd is volgens twee wetenschappers in de Laurenskerk, moleculair geneticus Jan Hoeijmakers en filosoof Awee Prins, hét kernprobleem van onze moderne samenleving. Hoewel we meer vrije tijd hebben, raken we meer en meer verveeld en zoeken we manieren om die tijd te doden – wat vaak alleen maar meer verveling oplevert. Tijd kan geanalyseerd worden in de combinatie van lichaam en geest. Volgens Hoeijmakers wordt ons bioritme gestuurd door klokgenen die ons dag- en nachtritme bepalen. Prins stelt dat we ons steeds meer omringen met nutteloze dingen die een behoefte scheppen die ze zelf claimen te vervullen. Is internet zo’n voorbeeld?

     Juist in deze decembermaand kijken we wat beschouwend naar ons handelen. Met internet lijkt het alsof we controle hebben over tijd, maar eigenlijk heeft de tijd controle over ons: wij zijn tijdelijk, terwijl de tijd blijft bestaan. Bij internet vliegt alles over het scherm. Volgens Prins moeten we met meer respect en een meer 'verwijlen' bij de dingen stil staan, zoals je naar een schilderij kijkt. Verveling, volgens Kierkegaard de wortel van alle kwaad, wordt in onze luxe economie steeds prominenter. Internet kan helpen om verveling te voorkomen, maar echte reflectie vraagt om meer dan surfen.

     In deze eindejaarstijd is het goed stil te staan bij wat echt belangrijk is in het leven. Ik wens u de komende weken meer meditatieve momenten dan surftijd toe.

 

KAMPINA

Vroeger waren de boeren gezamenlijk eigenaar van hun bank (de huidige Rabobank) en bijvoorbeeld ook van hun melkfabriek. Die melkfabrieken kregen vaak een mooie naam, geïnspireerd door een heilige of de streek. Zo vernoemden de boeren uit het gebied tussen Den Bosch, Tilburg en Eindhoven hun melkfabriek naar hun streeknaam: Kampina. Melkfabrieken fuseerden en fuseerden, maar hun mooie naam hield stand. Tegenwoordig kennen we het als het zuivelmerk Campina (met een internationale 'c').
     De streek is minstens zo bijzonder als de naam. Het is een klein nationaal park, met oneindige vergezichten over de heide, waterplassen en stilte, veel serene stilte. Auto’s worden aan de rand geparkeerd en fietsers mogen niet buiten de fietspaden rijden; het terrein is exclusief toegankelijk voor wandelaars. Kleinkinderen genieten van een ritje bij opa voor op de bok, terwijl we zelf door de smalle paadjes lopen en rust ervaren. Hier lijkt de tijd stil te staan, in contrast met de hectiek van chatten in een msn-omgeving.

     Hoewel internet een krachtig middel is voor informatie-uitwisseling, blijft de natuur onovertroffen als plek voor echte ontspanning en reflectie.

AMERIKA

Iedere keer blijft het land je verbazen. Een regio die vooral bezig lijkt met macht en onmacht. In de moeilijkheid om met onmacht om te gaan lijkt de verklaring te liggen voor de angst van de Amerikanen voor de sniper in de regio Washington. Het hele openbare leven in de regio was ontwricht. Sportwedstrijden afgelast, ouders hielden hun kinderen binnen etc. Het laatste slachtoffer had geluk want de kogel werd afgevuurd in de nabijheid van een ziekenhuis met erg veel ervaring met de behandeling van schotwonden. Geen Amerikaan leek zich druk te maken hoe het kwam dat dit ziekenhuis zoveel ervaring had. Alleen niet-Amerikanen wezen op het overmatige wapenbezit in de V.S..

Dat stoeien met macht en onmacht kwam op een geheel andere wijze tot uiting in een gesprekje met een oculo-plastisch chirurg uit California. Van een vlammend betoog over de onrechtmatigheid van de tariefdalingen en de superspecialisatie in de oogheelkunde (' geen een weldenkend mens gaat toch nog naar een algemene oogarts') naar de echte problematiek ' het verval van het basisonderwijs'. De belangrijkste figuur voor de persoonlijke ontwikkeling was je basisschool-leraar, meestal een vrouw. Maar ja, we hebben die functie slecht gehonoreerd en nu willen vrouwen liever arts worden! Terwijl we die knappe koppen juist in het onderwijs nodig hebben. Een operateur hoeft niet zo slim te zijn, met een beetje handvaardigheid op MBO-niveau kom je al een heel eind. Hij wilde zo graag voor zijn eigen kleinkinderen zo'n goede schooljuffrouw, maar die zaten nu allemaal op de medische faculteit, wat en onmacht!

HET SPEL IS OVER

Het politieke landschap is flink omgeploegd, vooral voorafgaand aan de verkiezingen in mei. Ook in de ziekenhuiswereld leek er na de verkiezingen een nieuwe wind te gaan waaien. Het starre, autoritaire Noord-Korea denken en handelen leek plaats te maken voor meer ondernemerschap. Minister Bomhoff durfde in ieder geval wel te zagen aan de stoelen van het gezondheidszorg establishment, maar zijn solistische aanpak – waarbij hij zijn eigen teamleden bekritiseerde – maakte hem ongeschikt als minister.
     Als directie hebben we de kans om een uurtje of drie te dineren met de kortst zittende vicepremier. De setting was typisch Hollands: een grote rivier, een pontje, een historisch hotel-restaurant 'Belvedère', en oudere stelletjes aan tafeltjes met een mooi persje erop, Schoonhoven. Het voelde zowel vertrouwd als onwerkelijk. Wat konden we verwachten? Een snelle hap of een uitgebreid diner? Het werd het laatste. Tijdens het samenzijn werd de minister meerdere keren gebeld op zijn mobiel; de minister-president wilde nog even overleggen over de toespraak bij het overlijden van prins Claus.

     De centrale vraag was hoe we beweging konden krijgen in de sector. Men was onder de indruk van de vele innovaties in ons ziekenhuis, maar hoe kon de minister dat ook elders van de grond krijgen? De minister bleek een liefhebber van toetjes en genoot ervan anderen van desserts te zien genieten. Wij kozen voor koffie. Na afloop spraken we met de twee andere ziekenhuisdirecteuren, terwijl de lichtjes van de pont fonkelden op de rivier. Zouden we hier gezeten hebben als Claus niet was gestorven? We betwijfelden of de minister nog lang zal blijven zitten. Terugrijdend door het Hollands landschap voelde het alsof we deel uitmaakten van een toneelstuk genaamd De landspolitiek. Alleen paste de hoofdrolspeler niet helemaal in het stuk. Politiek bedrijven is een vak en goedbedoelende amateurs gaan dan onderuit.
     Helaas ligt alles voor een lange tijd stil, eerst komen verkiezingen in januari, gevolgd door een lange formatieperiode en het inwerken van een nieuwe minister.

SURFEN OF FLANEREN

Zou er verband bestaan tussen bewegen op straat en op de digitale snelweg? In Londen zie je bijvoorbeeld hoe de hectiek van de zakenwereld - snel scrollen en klikken- van website naar website) zich vertaalt naar het straatbeeld: klerken bewegen zich in een snelwandeltempo door de City, atletisch en soepel om elkaar heen manoeuvrerend. Ook het bewegen door Rotterdam lijkt als surfen op het internet: vluchtig, snel en zonder stil te staan. Oogcontact wordt vermeden; langs elkaar kijken is de norm. Interactiviteit, die juist zo’n meerwaarde biedt op internet, lijkt krampachtig afwezig,

     In contract beschrijft White in zijn boek Flaneu" hoe Parijzenaars zich door het leven bewegen; rustig flaneren, bekijken en bekeken worden, de tijd nemen om de omgeving op te snuiven en simpelweg te genieten van het zijn. Naarmate je verder naar het zuiden komt, lijkt deze behoefte aan flaneren toe te nemen. Het zou me niet verbazen wanneer de Latijnse landen zich ook veel interactiever over de digitale snelweg bewegen.
     Zou flaneren in Rotterdam mogelijk zijn? Het zou mooi zijn voor zowel de stad als het gebruik van internet. Voorlopig moeten we echter genoegen nemen met incidentele momenten, zoals tijdens het zomercarnaval.

 

 

KIJKEN OF ZIEN

De afgelopen decennia gaat het goed met de economie en dat lijkt zo z'n effecten te hebben op ons maatschappelijk leven. We leven er makkelijker op los en plannen tijdens de ene vakantie al de volgende. Gewoon thuisblijven en genieten van wat je directe omgeving te bieden heeft, gebeurt nog maar zelden. Toch zijn het juist op de moeilijke momenten vaak de buren, vrienden, kennissen en zelfs vage buurtgenoten die bijspringen. Dan wordt duidelijk dat de meeste van ons prachtig kunnen leven in een betrekkelijk kleine sociale cirkel. Dan ziet je pas hoe waardevol die omgeving voor je is. Zoals Theodore Roethke treffend stelde: " In donkere tijden begint het oog te zien".
     In de huidige tijd van overvloed lijkt het besef soms verloren te gaan; het leven wordt gereduceerd tot consumptie. Een variant op Roethke’s uitspraak zou kunnen zijn: “In goede tijden ziet het oog minder”. De aanslagen van 11 september 2001 leken de ogen van de wereld even te openen. Zouden we iedere keer weer donkere tijden nodig hebben om niet alleen te kijken, maar ook echt te zien?

FF, W8EN

De komst van mobiele telefoons heeft ook onze taal drastisch veranderd. Vroeger schreven we nog gewoon voluit ‘eventjes wachten’. Met mobiele telefoons kunnen we korte tekstberichten versturen en lezen op een moment dat het de ontvanger uitkomt. Deze sms-berichtjes zijn een rage geworden onder jongeren. Vooral op vakantie in het buitenland is een sms’je goedkoop en efficiënt. Met afkortingen kun je veel zeggen met weinig woorden. Het past perfect in onze snelle communicatiewereld.

     Ook op vakantie blijven we vrolijk mailen en chatten. MSN staat niet stil; kinderen MSN’en alsof het de normaalste zaak van de wereld is, met vriendjes op vakantie in Dishoek, Maleisië en Zweden. Die snelle en makkelijke communicatiemiddelen maken ons ook wat slordiger in ons taalgebruik. We nemen niet meer de tijd om zinnen goed te lezen. Alles gaat vluchtig.

     Neem bijvoorbeeld het vakantiecadeautje op mijn werk: een sleutelkoord. Het doel was kort en bondig beschreven in het personeelsblaadje. Gewoon een aardigheidje voor op de camping, in een hotel of op het strand. Binnen een uur veranderde de toon van de communicatie op het werk echter totaal: van ‘leuke attentie’ en ‘hiermee kunnen we ons onderscheiden’ tot ‘moeten we de badge nu verplicht dragen?’ en ‘ik ben toch geen hondje’. Natuurlijk is communicatie belangrijk, maar nemen we nog wel de tijd om even stil te staan bij wat we zeggen? FF w8en dus.